जातीभेदाच्या अंताकडे – दुसरं पाउल

“सत्यमेव जयते”च्या पहिल्या सिझन मध्ये, स्त्रियांच्या प्रश्नासंदर्भात कुठला तरी एपिसोड होता. त्यात एक कार्यकर्त्या महिला आल्या होत्या. त्यांनी आमीर खानला विचारलं:

“पितृसत्ताक च्या विरुद्ध काय?”
आमीर म्हणतो, “मातृसत्ताक!”

“इथेच तर आपण गल्लत करतो!”, त्या महिला म्हणाल्या. “पितृसत्ताक पद्धतीचा विरोध करणारे, समानतावादी लोक मागणी करताहेत ती “समानतेची”. म्हणजेच “कुणाचीच सत्ता नसणं”, “दोघेही समान असणं” ! म्हणून “पितृसत्ताक”च्या विरुद्ध “मातृसत्ताक” नसून “समानता” हे आहे.”

सुपर्ब थॉट होता !

आपल्या देशातली समानतेची “लढाई” असंच काहीसं रूप घेतीये. कालचे नाडले गेलेले “आता आमची पाळी!” असं म्हणू लागले तर हरलो आम्ही ही लढाई ! “सगळे दलित निकृष्ट” हा विचार जितका हिणकस आणि किळसवाणा आहे तितकाच “सगळे सवर्ण वाईट” हा विचार धोकादायक आहे. ह्याने एक विषमता जाऊन दुसर्या विषमतेची सुरुवात होते.

जातीभेद, अस्पृश्यता हा आमच्या कडचा खूप मोठा दुर्गुण आहे. ह्याचा इतिहास, भूगोल बर्यापैकी सर्वाना माहित आहे. स्वातंत्र्य संग्रामात, त्यापूर्वी आणि त्यानंतरही अनेक विचारवंत, सामाजिक कार्यकर्ते, राजकीय धुरंधर ह्यावर बोलते झाले, त्याविरुद्ध जमेल तसं लढले. डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली घटना तयार झाली, आरक्षण सारख्या उपायांची अमलबजावणी झाली आणि हळू हळू फरक पडायला लागला - किमान पिचलेल्या, दुर्लक्षित लोकांना संधी मिळणं सुरु झालं. प्रश्न हा होता/आहे की एवढं पुरेसं आहे का? सरकारने काही नियम/कायदे करून हे सगळं मिटेल का? तथाकथित "उच्च" जाती स्वतःच्या मनातला अहंगंड केवळ सरकारी बडग्यामुळे सोडतील का? रंजल्या-गांजल्या लोकांच्या मनातला विद्रोही डोह केवळ ह्यानेच शमेल का? --- की आणखी काही करायला हवं?

मी गेली ३-४ वर्ष राजकीय आणि सामजिक विचारवंत/कार्यकर्ते इ शी चर्चा करतोय...जमेल तसं त्यांच्याकडून समजाऊन घेतोय. समस्येचं इतिहासातलं भीषण स्वरूप आणि आजचं त्याचं नवीन स्वरूप - ह्यात बरीच तफावत आहे. तेव्हाची समस्या जटील होती - पण त्यातले दोषी स्पष्ट होते, त्यामुळे उपाय करणं शक्य होतं. आज समस्या निर्माण करणारे दोन्ही बाजूचे आहेत - आणि म्हणून "खर्या" समानता-वादी लोकांची तारेवरची कसरत आहे!

आज "आम्हांस माज आहे अमुक अमुक असल्याचा" ही भावना केवळ तथाकथित सवर्ण वर्गापुरती राहिली नाहीये. "जातीय अस्मिता" समाजाच्या तळागाळातील वर्गापर्यंत पोहोचली आहे. आणि हे लोकांनी नाही, तर स्वार्थी नेत्यांनी शिस्तशीर रित्या घडवून आणलं आहे. सार्वजनिक जीवनात जातीचा प्रभाव पूर्वी जेवढा स्पष्ट आणि रोखठोक होता तेवढा आता राहिला नाहीये ही पहिली मोठी झेप आपण घेतली आहे. पण जात अजूनही छुपा प्रभाव टिकवून आहे. आणि हे तथाकथित "वरचे" आणि तथाकथित "खालचे" दोघेही करताहेत. अजूनही "मारवाडी म्हणजे कंजूष", "बामन म्हणजे कपटी" छाप stereotyping घराघरातून, कट्ट्यावरून चालूच आहे. तसंच "रिझर्वेशन आल्यापासून शिक्षण, आरोग्य सेवांची पार वाट लागली बघा! ह्या खालच्यांना घ्यायलाच नको होतं!" अशी वाक्यही ऐकू येतातच. म्हणजेच आज वणवा जरी नसला तरी जातीय-भेदभावाचा अंगार दोन्हीकडे आहे. त्याला कुणी केवळ फुंकर घालायचा अवकाश - आणि भडका उडेल !

ह्यावर उपाय काय?
आपल्या समाजाला जातीयवादाने पोखरलं आहे - ही काळजी व्यक्त करणारे अनेक आहेत. त्यातले बहुतांश, विशेषतः 'सवर्ण', केवळ काळजीच व्यक्त करतात असा माझा अनुभव आहे. अर्थात, फक्त काळजी व्यक्त करतात म्हणजे ती काळजी खोटी आहे किंवा ते लोक केवळ बोलण्यापुरतेच जातीयवादाचे विरोधक आहेत अन मनातून जातीयवादी - असंही नाही. ते ठरवणारा मी कोण?! माझा मुद्दा वेगळा आहे.
जातीयवाद - मग तो कुणी का करेना - केवळ बोलण्याने, प्रबोधनाने थांबेल? संपेल? हा खरा प्रश्न आहे. 'आपण अमुक अमुक थांबवूया, आपल्यापुरतं अमुक अमुक करूया' हा अप्रोच जातीयवाद कमी करण्यास लाभदायक कसा ठरू शकतो?

आज जातीयवाद 'दोन्ही'कडून होतोय हे सत्य आहे. त्या मागे कारण आहे दोन्हीकडील "पुढारी" त्या त्या बाजूच्या जनतेवर टाकत असलेला नकारार्थी प्रभाव. ह्या प्रभावामुळे दोन्हीकडील जनतेमध्ये दरी पडत जातीये - वाढत जातीये. आजच्या जातीवादाचं हे मूळ जरी नसलं - जातीवादाचं मूळ "भ्रष्ट आणि भाऊ-बंदकी असलेली यंत्रणा" हे जरी असलं तरी त्याचं व्यक्त/अव्यक्त स्वरूप हेच आहे.

सगळ्याच जणांना सध्याच्या व्यवस्थेविरुद्ध लढणं शक्य नाही - पण जर आजचा जातीवाद कमी व्हावा असं - खरंच - वाटत असेल तर दोन्ही बाजूंमधील अंतर कमी करायचे, दोन्ही बाजूंच्या मध्ये एक दुवा तयार करण्याचे, एखादा सुसंवादरुपी पूल बांधण्याचे प्रयत्न व्हायला हवेत. हे करायची इच्छा आमच्या लोकांची आहे का?

जितके जास्त मराठा, ब्राह्मण, मारवाडी, जैन इ लोक आंबेडकरी चळवळीत सहभागी होतील, जितके जास्त बहुजन नेते (खऱ्या अर्थाने नेते) 'सवर्ण' लोकांशी त्यांच्या समस्यांबद्दल संवाद साधायला लागतील आणि - ह्या विषयांवर जितका स्पष्ट, मनमोकळा संवाद ऑफिस, कॉलेज, चहाच्या टपऱ्या इ ठिकाणी व्हायला लागेल --- तितक्या गतीने हा विषय, हा लढा सर्वांच्या आत्मीयतेचा विषय बनेल...जातीयवाद हा वाद नं राहता सलोखा बनेल.

फक्त प्रश्न "सोडवायची" इच्छा तेवढी हवी...चिघळत ठेवून आपापली पोळी भाजण्याची नव्हे !

म्हणूनच - वर म्हटल्याप्रमाणे - समानतेच्या लढवय्यांची आज खरी कसरत आहे ! आजूबाजूला माजलेल्या भ्रष्टाचार, सुमार दर्जाच्या सरकारी सुविधा, सगळीकडे माजलेला सावळागोंधळ हा "आरक्षण"मुळे झालाय असा समझ मुद्दाम पसरवला जातोय - तो आपण थांबायला हवा. हे सगळं होतंय कारण “सिस्टीम” कमकुवत आहे, किंबवूना सिस्टीम कमकुवत ठेवली गेलीये – हे लोकांना नीट कळायला हवं. आपण ते सांगायला हवं. तसंच “आरक्षण”आजही फार आवश्यक आहे – अजूनही अनेक लोकांना “सामाजिक समानता” मिळायची आहे. आरक्षणाचे लाभ खर्या गरजूंना मिळत नाहीयेत, ते मिळण्यासाठी काही सुधारणा आवश्यक आहेत खर्या पण जाती-आधारित आरक्षण ही खरोखर गरज आहे, हेही “सर्वाना” समजावून सांगायला हवं. एकीकडे हिंदू धर्माचा किंवा “भारतीय”असल्याचा अभिमान आहे असं म्हणणारे आपल्याच हिंदू/भारतीय बांधवांवर 'ह्यांची लायकीच नाही' अशी डूख धरून बसलेले असतील तर त्यांचं हिंदू-प्रेम कसं दुटप्पी आहे हे - सौम्यपणे, समजेल अश्या स्वरुपात सांगणं आणि त्याचवेळी, तितक्याच पोटतिडकीने "सगळे बामन हरामखोर" छाप प्रचाराला लगाम घालत - "इतिहास बाजूला ठेऊया,'आज' कोण वाईट आहे?", "आज कुठे जातीभेद चालू आहे का?", "चला आपण सगळे मिळून जातिभेदाचा नायनाट करू" अशी भूमिका घेत रहाणं - हे आजच्या समानतेच्या पुरस्कर्त्यांनी करणं आवश्यक आहे.

अनेक दशकांपूर्वी जातीभेद कसा होता, भट-ब्राह्मण कसे वाईट होते, जहागीरदार-वतनदार कसे निष्ठुर आणि क्रूर होते, त्यांनीच कशी पाटीलकी गाजवली हा इतिहास अभ्यासायला काही हरकत नाही. पण तो "इतिहास" आहे हे उमगून घेतलं आणि - त्या इतिहासातल्या समस्येचं वर्तमानात स्वरूप कसं आहे - हे समजून घेतलं तर आणि तरच भविष्यात कुठली गफलत होणार नाही.
अन्यथा एक विषमता संपून दुसर्या विषमतेला आपण जन्म घालू. आग विझवायला पाणीच लागतं - दुसरी आग नाही !

संघ, हिंदुत्व आणि उद्याचा भारत



सदर लेख महाराष्ट्र टाईम्सच्या दिनांक ७ सप्टेंबर २०१४ च्या रविवार विशेष - संवाद - ह्या पुरवणी मध्ये प्रसिद्ध झाला आहे. (लिंक) मूळ लेख कदाचित जागेच्या कमतरतेमुळे संपूर्ण प्रसिद्ध झाला नाही. म्हणून इथे ब्लॉगवर पोस्ट करत आहे.
= = =

१७ ऑगस्टच्या 'संवाद'मध्ये प्रकाशित झालेले विहिंपवरचे दोन लेख आणि त्यावर २४ ऑगस्ट रोजी आलेली प्रकाश बाळ ह्यांची प्रतिक्रिया गेली अनेक वर्ष सुरु असलेल्या 'संघ आणि संघाच्या पुत्र संघटना' ह्यावर दोन्ही बाजूनी थोडक्यात प्रकाश टाकणाऱ्या आहेत. बाळसरांची प्रतिक्रीया म्हणजे संघाच्या 'हिंदू', 'हिंदूराष्ट्र', 'भारतीय म्हणजेच हिंदू' इ भूमिकांवर उत्तम टिपणी आहे. बाळ सरांचा लेख, त्याआधीचे सहस्रबुद्धे आणि पतंगेसरांचे लेख ह्यांचा ३ अंगाने विचार करायला हवा.

संघ आणि 'हिंदुराष्ट्र' व 'भारतीय = हिंदू' नावाचं गौडबंगाल
बाळ सरांनी विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नावर, त्यांनी गोळवलकरगुरुजींच्या 'आम्ही कोण' पुस्तकातील उद्धृत केलेल्या प्रत्येक उतार्यावर उपस्थित केलेल्या प्रत्येक आपत्तीवर संघ, विहिंप आणि इतर संघटना ठरलेली दोन साचेबद्ध उत्तरं देतील. एक - 'हिंदुनी कधीही कुणावर अत्याचार केले नाहीत, आमची संस्कृती आक्रमकांची/हिंसेची कधीच नव्हती आणि आजही नाही, आम्ही नेहेमीच सर्वसमावेशक होतो आणि राहू' हा युक्तिवाद. हे सांगण्यामागे हेतू - 'आमचं हिंदुराष्ट्रदेखील असंच असेल' हे पटवून देणं. मुळात जर खरंच हिंदू नेहेमीच सहिष्णू होते आणि पुढेही राहणार असतील तर मग आजच्या भारतात, घटनेनुसार बांधल्या गेलेल्या सवर्समावेशकतेच्या चौकटीत राहायला काय हरकत आहे? सध्या भारतात अस्तित्वात असलेले स्युडो-सेक्युलरीझमचे अंग हे काही घटनेचा दोष नाहीत. व्यवस्थेतले कच्चे दुवे ओळखून राज्यकर्त्यांनी पोसलेले ते प्रश्न आहेत. ते केवळ नावापुरतं 'हिंदूराष्ट्र' उभारल्याने कसे सुटतील? आम आदमीच्या पोटापाण्याच्या समस्या भारतात आहेत तश्याच हिंदूराष्ट्रात राहणार नाहीत हे कशावरून? असल्या कुठल्याच प्रश्नांना ठोस उत्तर नं देता 'आपण सगळ्यांनी आपापली जबाबदारी पार पाडली तर देश आणि राष्ट्र सशक्त होतील' अशी गोलमटोल उत्तरं दिली जातात. मग परत - आपापली जबाबदारी पार पाडायला भारतात कुणी अडवलंय? हिंदुराष्ट्र कशासाठी हवंय? असो. ह्या लेखाचा उद्देश 'हिंदुराष्ट्र' नाहीये त्यामुळे ह्यावर अधिक खोलात नं जाता इतकंच नमूद करायला हवं की सरतेशेवटी ह्या सगळ्या संकल्पना कट्टरवादावर म्हणजेच हिंदूधर्मियांच्या वर्चस्वाला प्रस्थापित करण्यावरच येऊन थांबतात.

दुसरं उत्तर आहे - 'आमच्या लेखी भारतीय हाच हिंदू आहे'. ही एक अत्यंत उत्कृष्ट खेळी आहे. जर आमच्या भाष्य, लेखन, कृती कश्यावरही प्रश्न विचारले गेले, धार्मिक कट्टरपंथीय असल्याचा आरोप झाला तर लगेचच - इथे धर्माचा नसून राष्ट्रीयत्वाचा संबंध आहे असं म्हणायचं. किंवा फारच झालं तर 'रिलीजन आणि धर्म ह्यात फरक आहे. क्रिश्चन, इस्लाम हे रिलीजन आहेत. सनातन हिंदू हा धर्म आहे' असलं काहीतरी गूढ ज्ञान समोर आणायचं. ह्यावरून, भारताला/हिंदुस्थानला पुण्यभू, पितृभू, मातृभू समजणारे सगळे हिंदूच हे सांगायचं. मग तुम्ही कितीही पापभीरु असा, कायद्याला मानणारे असा - हा हिंदुस्थान वंदनीय आहे असं माना - तसं नसेल तर तुम्ही हिंदू नाहीत. तसं नसेल तर इथल्या मातीशी, संस्कृतीशी तुमची बांधिलकी नाही. जेव्हा जेव्हा संघ, विहिंप इ वर धर्मांधतेचे आरोप होतात तेव्हा तेव्हा हेच उत्तर दिलं जातं. आणि मग 'आम्हाला स्वतःला हिंदू म्हणवून घ्यायचं नाहीये' असं म्हणायचा हिंदूराष्ट्रवासियांचा अधिकार संपुष्टात येतो. कारण तुमचं रिलीजन कुठलंका असेना - आम्ही तुम्हा हिंदूधर्मीय म्हटलं आहे! तुम्हाला ह्यावर इच्छा प्रदर्शित करायचा हक्क नाहीये. धर्म आणि रिलीजन ह्या गोष्टी भिन्न आहेत हे आम्हीच ठरवलंय. इस्लाम, क्रिश्चन हे साधे 'पंथ' म्हणजेच रिलीजन आहेत आणि हिंदू हा एक विशाल महान धर्म आहे हेही आम्हीच ठरवलं आहे. तुम्ही काहीही बोला...आम्ही असंच समजणार! मूळ गोम इथे आहे - नागरिकाला स्वतःचं रिलीजन की धर्म की आणखी काय ठरवण्याचा अधिकारच इथे अदृश्य होतो. तेही बेमालूमपणे! आणि म्हणूनच गांधींचा खरा सर्वसमावेशक हिंदूधर्म कट्टर भगवा होऊन जातो.

प्रकाश बाळ सरांचा लेखाचा शेवटी उपस्थित केले प्रश्न - हिंदुना "असा" देश हवा आहे काय?

असा कट्टर देश हिंदुना नेहेमी नकोच होता. आजही नकोच आहे. आणि ह्यापुढेही नकोच असेल. दुर्दैवाने हिंदुना असा देश नको असूनही भाजपला बहुमत द्यावं लागलं. ज्याच्या तीन प्रमुख कारणांपैकी एक कारण स्वतः बाळ सरांनीच सांगितलं आहे - 'हिंदुत्ववादाच्या विरोधकांची राजकीय दिवाळखोरी'. दुसरं कारण आहे - सेक्युलरीझमच्या नावाखाली चाललेला धार्मिक राज्यकारभार आणि तिसरं आहे - केवळ सदोष शासन यंत्रणेमुळे मोठे होत असलेले आतंकवाद आणि राष्ट्रीय सुरक्षेचे प्रश्न. ह्या शेवटच्या दोन कारणांमुळेच हिंदुत्ववादाच्या विचाराची मूळं भारतात रुजली. तरुण हिंदू कट्टर होत गेले. सर्वसमावेशकतेपासून दूर हटले.

हिंदुत्व का रुजलं?

संघ आणि संघाच्या पुत्रसंघटना अनेक समाजोपयोगी कार्य करतात. देशासमोर उभी राहिलेली कुठलीही आपत्ती असो - संघ तिथे सर्वप्रथम पोहोचतो. आणि हे सगळं अगदी बिनबोभाट होतं. पण संघ ओळखला गेला, ओळखला जातो आणि रुजतो - तो 'हिंदुत्व' ह्या मुद्द्यावर. अनेक तरुण आजूबाजूच्या समस्यांचा डोंगर बघत लहानाचे मोठे होतात. जात-धर्मच्या आधारावर चालू असलेलं शासन बघतात. आणि त्याचवेळी पाकिस्तान, भारतात होत असलेले आतंकवादी कृत्य, ISISसारखा मधेच उभा राहणारा आंतरराष्ट्रीय राक्षस बघतात. शिवाय वाढत असलेला क्रिश्चनधर्म, मिशनरीसंस्थांकडून धर्मार्थ कार्याच्या जोडीने होणारा धर्मप्रसार, केरळसारख्या राज्यात दर २००-३०० मीटरवर दिसणारे चर्च, एका आदिवासी देवतेचा मदर मेरीसारखा केला जाणारा पेहराव...ह्याने देखील बिचकतात. माहिती तंत्रज्ञानामुळे जगभरात घडत असलेल्या घटना - घटनांची पार्श्वभूमी सहज कळायला लागली आहे. त्यामुळे "भारताचं पुढे कसं होणार?" हा प्रश्न आम्हा तरुणांना खूप सतावतोय. बांगलादेशी घुसखोर इथे येतात काय, बस्तान बसवतात काय, इथल्या हिंसक कृत्यांमध्ये सहभाग घेतात काय...सगळंच भयावह.

वास्तविक पाहता ह्या समस्या सरकार सोडवू शकतं. यंत्रणा सक्षम करून देश सुरक्षित आणि शांत केला जाऊ शकतो. धर्मप्रचाराच्या आडून इतर धर्मांवर वर्चस्व निर्माण करण्याचे प्रयत्न होत असतील - किंवा असे प्रयत्न होत आहेत असा आभास निर्माण केल्या जात असेल तर त्यावर लगाम लावता येऊ शकतो. पण सरकार हे करत नाहीये. त्यामुळे जखम चिघळत जाते आणि मग हताश मन कट्टर बनतं. कट्टर हिंदुत्व असं रुजतं.

देशाला संघ, हिंदुत्व आवश्यक आहे की नाही, ह्या संघटना, ही तत्व योग्य आहेत की नाहीत - हे चर्चेचे आणि वादाचे विषय ठरू शकतात. पण धर्मांधता - मग हिंदूंची असो की इतर कुणाची - ती ह्या देशात रुजू नये - ह्यावर एकमत व्हावं आणि विचारी, सुसंस्कृत नागरिकांनी योग्य तो मार्ग निवडावा. हाच उद्याचा सुदृढ, सशक्त आणि सर्वसमावेशक भारत बांधण्याचा मार्ग आहे.

गणेशोत्सव का भरकटला?

आत्ताच आमच्या एरियातल्या गणेश मंडळाची टीम आली होती. "कमीत कमी" अमुक अमुक वर्गणी द्याच म्हणे. मी विचारलं नेमकी कुठली समाजकार्य करता आपण - नो आन्सर. तरी कंपल्सरी वर्गणी द्याच म्हणत होते. मी आणखी प्रश्न विचारले तर...'इतकी कीचकीच करणारे तुम्हीच पहिले आहात'...असं म्हणून निघून गेले !
गणपती बाप्पा मोरया!

गणेशोत्सवाच्या दरम्यान गणेश मंडळ जो काही असंस्कृत उच्छाद मांडतात, त्यात दरवर्षी भर पडत चालली आहे. ह्याने ना धर्माचं भलं होतंय, न समाजाचं...ना समाजाच्या अध्यात्मिक बैठकीचं. पण गणेशमंडळांना दोष देऊन, त्यांना नावं ठेऊन भागणार नाही. हे असं का होतंय, असं कसं झालं, कुठून सुरुवात झाली...ह्याचा विचार करून आपण सर्वांनी - विविध स्तरातल्या, विचारधारेच्या - सर्वानीच प्रयत्न करायला हवेत. मन लाऊन. सकारात्मक दृष्टीने.

स्वातंत्र्यापूर्वी टिळकांनी प्रखर राष्ट्रवादी हेतूने सुरु केलेला हा उत्सव स्वातंत्र्यानंतर आपोआपच राजकीय नेत्यांच्या आणि पक्षांच्या विळख्यात सापडला. सुरुवातीला देशप्रेमी, समाजसेवक असलेले राजकीय नेते हळूहळू "स्वयं"सेवक झाले. जिथे जिथे स्वतःची पकड मिळवता येईल, ताकद वाढवता येईल तिथे तिथे त्यांनी आपली मुळं रोवली. सार्वजनिक गणेशोत्सव त्यातलाच एक बळी.

जिथे तरुणांनी एकत्र येऊन 'उद्याचा भारत कसा असायला हवा' ह्याची चर्चा करणं अपेक्षित होतं तिथे 'कोणता साहेब मोठा' आणि 'कुणी किती वर्गणी दिली' ह्यावर brainstorming व्हायला लागलं. --- खरंतर इथेच ह्या ग्रुप्सच्या म्होरक्यांनी दिशादर्शक बनून तरुणांना ताळ्यावर आणायला हवं होतं. पण म्होरक्यांनीच तरुण टाळकी भरकटवायची, असं ठरवल्यावर काय होणार?

जरा इतिहास बघितला, डोकं वापरलं तर घटनांचा हा सिक्वेन्स कुणाच्याही सहज लक्षात येईल. आणि मग - आज गणेशोत्सवाची जी काही वाताहत झालीये तिला नेमकं जबाबदार कोण, हा सगळा दोष तरुणांचाच आहे का, की तरुणांना सुसंस्कृत करण्यात - ठेवण्यात - आमची सिव्हील सोसायटी कमी पडलीये, आमच्या डोळ्यादेखत आमची पोरं वाया जात होती आणि आम्ही 'आमच्या काळी हे असं नव्हतं' एवढंच बोलण्यात धन्यता मानली --- ही प्रश्नावली जन्मेल. अश्या प्रश्नांना उत्तरं सहज मिळतात - पण ती पचवायला सहज नसतात. बोचरे असतात. कदाचित म्हणूनच केवळ गणेशोत्सवाला शिव्या घालून गप्प बसण्यातच लोक धन्यता मानतात. स्वतःची जबाबदारी टाळतात.

असो. हा लेखनप्रपंच दोषारोपणची पुढची पायरी गाठण्यासाठी नाही --- आता काय करायला हवं --- ह्यावर विचार करण्यासाठी आहे.

ज्यांना कुणाला गणपती मंडळांचा गोंगाट असह्य होतोय, ह्याने निर्माण होणारे सार्वजनिक सुरक्षिततेचे प्रश्न भेडसावताहेत, प्रदूषण-सांस्कृतीक हनन बेचैन करताहेत...त्यांनी सर्वांनी कंबरकसावी --- पुढच्या वर्षीचा गणेशोत्सव चांगला करण्याची! आपल्या आजूबाजूचे १-२ गणेशमंडळ हेरून काढा, त्यांच्या संयोजक/देणगीदारांशी संपर्क साधा --- बदल घडवून आणा.

सार्वजनिक गणेशोत्सव आपल्या मूळ रस्त्यावरून भरकटला आहे हे सर्वाना माहित आहे. परत परत त्यावर आरडाओरडा करून, पोस्ट्स/कमेंट्स/tweets करून काहीच साध्य होत नाही. परिस्थिती सुधारण्यासाठी काहीतरी करा.

गणपती बाप्पा मोरया !

खरा सनातन धर्म कोणता? : स्वा. विनायक दामोदर सावरकर

आज चालू असलेल्या सामाजिक आणि धार्मिक चळवळीच्या दंगलीत सुधारक म्हणजे जो सनातन धर्माचा उच्छेद करू पाहतो तो, अशी "सनातनी" म्हणाविणार्‍या पक्षाच्या परिभाषेत सुधारक या शब्दाची परिभाषा ठरून गेली आहेसे दिसते. लोकांसही लहापणापासून सनातन म्हणजे जीविरुद्ध ब्रही न काढता ती शिरसादंद्य मानणे हे धार्मिक कर्तव्य आहे अशी आज्ञा वा रुढि होय असे समजण्याची सवय लागून गेलेली असल्यामुळे एखादी रुढि व्यवहारात अगदी ढळढळीतपणे हानिकारक होत आहे हे कळत असताही ती सनातन आहे इतके म्हणताच ती मोडण्याचे त्यांच्या जिवावर येते आणि ती मोडू पाहणारा सुधारक काहीतरी अपवित्र, धर्माविरुद्ध अकर्म करू निघाला आहे. असा त्यांचा एक पूर्वग्रह सहजच होऊन बसे. लोकसमाजाचा हा पूर्वग्रह दूर करण्यासाठी आणि अयोग्य आहे हे दोघांच्याही स्पष्टपणे ध्यानात यावे म्हणून या वादग्रस्त प्रकरणातील "सनातन धर्म' ह्या दोन मुख्य शब्दांचा अर्थच प्रथम निश्चित करणे आवश्यक झालेले आहे. नुसते हा सनातनी आणि तो सुधारक असे ओरडत राहण्यात काही अर्थ नाही. आम्ही स्वत:स सनातन धर्माचे अभिमानी समजतो आणि कित्येक सनातनी आपल्या आचरणाने पुष्कळ सुधारणास उचलून धरताना आढळतात. अशा गोंधळास सनातन धर्म म्हणजे काय ठरविली तरी अनेक मतभेद नाहीसे होण्याचा आणि जे राहतील ते का, कोणाच्या अर्थी उरतात ते उभयपक्षांच्या स्पष्टपणे ध्यानात येण्याचा बराच संभव आहे. यास्तव या लेखात आम्ही सनातन धर्म ह्या शब्दास काय अर्थी योजतो, त्या कोणच्या अर्थी धर्म आम्हास सनातन या पदवीस योग्य वाटतो ते थोडक्यात नि:संदिग्धपणे सांगणार आहोत.


ज्या अर्थी आज ते शब्द योजले जातात ते अर्थ इतके विविध, विसंगत नि परस्परविरुद्धही असतात की, ते आहेत तसेच स्वीकारणे अगदी अयुक्त व्हावे. श्रुति-स्मृतिपासून तो शनिमहात्म्यापर्यंतच्या सार्‍या पोथ्या आणि वेदांच्या अपौरुषयत्वापासून तो वांग्याच्या अभक्ष्यत्वापर्यंतचे सारे सिद्धान्त सनातन धर्म या एकाच पदवीस पोचलेले आहेत. उपनिषदांतील परब्रह्म स्वरूपाचे अत्युदार विचार हेही सनातन धर्मच आणि विस्तवापुढे पाय धरून शेकू नये, कोवळ्या उन्हात बसू नये, लोखंडाचा विक्रय करणार्‍यांचे अन्न कदापि खाऊ नये, रोगचिकित्सक वैद्यभूषणाचे अन्न तर घावातील पुवाप्रमारे असून सावकारी करणार्‍या, व्याजबुट्टा घेणार्‍या गृहस्थांचे अन्न विष्ठेप्रमाणे असल्यामुळे त्याच्या घरी वा सांगाती केव्हाही जेऊ नये (मनू. ४-२२०); गोरसाचा खरवस, तांदुळाची खीर, वडे, घारगे आणि निषिद्ध असून लसूण, कांदा आणि गाजर खाल्ल्याने तर द्विज तत्काल पतित होतो (पतेद्‌द्वि: ! मनु ५-१९); परंतु श्राद्धनिमित्त केलेले मांस जो कोणी हट्टाने खात नाही तो अभागी एकवीस जन्म पशुयोनि पावतो. (मनु ५-३५) "नियुक्तस्तु यथान्याय यो मांस नात्ति मानव: । स प्रेत्य पशुता याति |" भातापेक्षा ब्राह्मणास वराहाचे वा महिषाचे मांस जेऊ घालणे उत्तम, कारर पितर त्या मांसाच्या भोजनाने दहा महिने तृप्त राहतात आणि वार्ध्रीणस बोकडाचे मांस ब्राह्मणांनी जर का खाल्ले तर भरभक्कम बारा वर्षेपर्यंत पितरांचे पोट भरलेले राहते- "वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिद्वदिशवार्षिकी!" (मनु ३, २७१) हाहि सनातन धर्मच; आणि कोणच्याही प्रकारचे मांस खाऊ नये, "निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात्‌!" मांसाशनास्तव प्राणिवधास नुसते अनुमोदिणारा देखील "घातक" महापापी होय. (मनु ५, ४९-५१) हाही सनातन धर्मच! तोंडाने अग्नि फुंकू नये, इंद्रधनुष्य पाहू नये, "नाश्नीयाद्‌भार्यया साधम्‌" स्त्रीसह जेऊ नये, तीला जेवतान बघू नये, दिवसा मलमुत्रोत्सर्ग उत्तराभिमुखच करावे, पण रात्री दक्षिणाभिमुख (मनु ४-४३) इत्यादी हे सारे विधिनिषेध तितकेच मननीय सनातन धर्म होत की, जितके "संतोषे परमास्थाय सुखार्थी संयतो भवेत्‌, संतोषमूल हि सुख दु:खमूल विपर्यय:  ।" (मनू ४-१२) प्रभूति उदात्त उपदेश हे मननीय सनातन धर्म आहेत!!!

ह्या अनेक प्रसंगी अगदी परस्परविरुद्ध असणार्‍या विधिनिषधांस आणि सिद्धान्तास सनातन धर्म हाच शब्द लुंगेसुंगे भाबडे लोकच लावतात असे नसून आपल्या सार्‍या स्मृतिपुराणातील सनातन धर्मग्रंथातूनच ही परंपरा पाडलेली आहे. वरील प्रकारच्या सार्‍या मोठ्या, धाकट्या, व्यापक, विक्षिप्त, शतावधानी, क्षणिक आचारविचारांच्या अनुष्टुपाच्या अंती अगदी ठसठशीतपणे ही एकच राजमुद्रा बहुधा ठोकून दिलेली असते की, "एष धर्मस्सानातन:!"

आपल्या धर्मग्रंथातच ही अशी खिचडी झालेली नसून जगातील इतर झाडून सार्‍या अपौरुषेय म्हणविणार्‍या प्राचीन आणि अर्वाचीन धर्मग्रंथांचीही तीच स्थिति आहे. हजारो वर्षांपूर्वीच्या मोसेस पैगंबरापासून तो अगदी आजकालच्या अमेरिकेतील मोहंमद पैगंबरापर्यंत सर्वांनी, मनुष्याच्या उठण्याबसण्यापसून, दाढी-मिशा-शेंडीच्या लांबीरुंदीपासून, वारसांच्या, दत्तकांच्या लग्नाच्या निर्बंधापासून तो देवाच्या स्वरूपापर्यंत आपल्या सार्‍या विधानांवर "एष धर्मस्सनातन:' हीच राजमद्रा आणि तीही देवांच्या नावाने ठोकलेली आहे! हे सारे विधिनिषेध देवाने सार्‍या मानवांसाठी अपरिवर्तनीय धर्म म्हणून सांगितले आहेत! सर्व मानवांनी सुंता केलीच पाहिजे हाही सनातन धर्म आणि त्रैवर्णिकांनी तसे भलतेसलते काहीएक न करता मुंजच करावी हाही सनातन धर्मच! लाक्षणिक अर्थीच नव्हे तर अक्षरश: ह्या सार्‍या अपौरुषय, ईश्वरी धर्मग्रंथात एकाचे तोंड पूर्वेस तर एकाचे पश्चिमेस वळलेले आहे! आणि तेही अगदी प्रार्थनेच्या पहिल्या पावलीच! सकाळीच पूर्वेकडे तोंड करून प्रार्थना करणे हाही सनातन धर्म आणि सकाळी देखील प्रार्थना म्हटली की ती पश्चिमेकडेच तोंड करून केली पाहिजे हाही मनुष्यमात्राचा सनातन धर्मच! एकाच देवाने मनूला ती पहिली आज्ञा दिली अन् महंमदाला ही दुसरी दिली! देवाची अगाध लीला; राखून दुरून मौज पहात बसण्याचा आरोप शौकतअल्लीवर उगीच करण्यात येतो. हा खेळ चालू करण्याचा पहिला मान त्यांचा नसून असे अगदी परस्परविरुद्ध प्रकार अपरिवर्तनीय सनातन धर्म म्हणून त्या दोघांसही सांगून त्यांची झूंज लावून देणार्‍या गमती स्वभावाच्या देवाचाच तो मान आहे! ही मूळची त्याची लीला ! आणि त्याची नसेल तर त्याच्या नावावर हे ग्रंथ चापून लादून देणार्‍या मनुष्याच्या मूर्ख श्रद्धेची!

सारे रोम जळत असताना सारंगी वाजवीत ती गंमत पाहणारा असा देवाला कोणी नीरो समजण्यापेक्षा मानवी मूर्खपणावरच वरील विसंगतीचा दोष लादणे आम्हास तरी अधिक सयुक्ति वाटते. या सार्‍या विसंगत आणि परस्परविरुद्ध गोष्टीस सब घोडे बारा टक्के भावाने "सनातन धर्म' ही एकच पदवी देण्यास मानवी बुद्धिच चुकली आहे. सनातन धर्म ह्या शब्दांचा हा रूढ अर्थच ह्या विसंवादाला कारण झाला आहे, आणि त्या शब्दांच्या मूळ अर्थाची छाननी करून त्याला संवादी असणार्‍या गोष्टीसच तो शब्द लावीत गेल्याने ह्या मतामतांच्या गलबल्यात खरा सनातन धर्म कोणता ते निश्चयपूर्वक नि पुष्कळ अंशी नि:संदेहपणे सांगता येते अशी आमची धारणा आहे.
त्या शब्दांच्या अर्थाची ती छाननी अशी:
सनातन शब्दाचा मुख्य अर्थ शाश्वत, अबाधित, अखंडनीय, अपरिवर्तनीय धर्म हा शब्द, इंग्लिश "लॉ' ह्या शब्दाप्रमाणेच आणि तसाच मानसिक प्रक्रियेमुळे पुष्कळ अर्थांतरे घेत आला आहे.
(अ) प्रथम त्याचा मूळचा व्यापक अर्थ नियम कोणत्याही वस्तूच्या अस्तित्वाचे नि व्यवहाराचे जो धारण, नियमन करतो तो त्या वस्तूचा धर्म. पाण्याचे धर्म, अग्नीचे धर्म प्रभृति त्यांचे उपयोग ह्या व्यापक अर्थीच होतात. सृष्टिनियमांस "लॉ' शब्दही लावतातच, जसे "लॉ ऑफ ग्रॅव्हिटेशन.'


(आ) ह्याच व्यापक अर्थामुळे पारलौकिक आणि पारमार्थिक पदार्थांच्या नियमांसही धर्मच म्हणण्यात येऊ लागले. मग ते नियम प्रत्यक्षागत असोत वा तसे भासोत! स्वर्ग, नरक, पुर्वजन्म, पुनर्जन्म, ईश्वर, जीव, जगत्‌यांचे परस्परसंबंध, ह्या सार्‍यांचा समावेश धर्म ह्या शब्दातच केला गेला. इतकेच नव्हे तर हळूहळू तो धर्म शब्द या त्याच्या पारलौकिक विभागार्थच विशेषेकरून राखून ठेवल्यासारखा झाला. आज धर्म शब्दाचा विशेष अर्थ असा हाच होतो, की या अर्थी धर्म म्हणजे "रिलिजन'.
(इ) मनुष्याचे जे ऐहिक व्यवहार वरील पारलौकिक जगतात त्यास उपकारक ठरतील वाटले, त्या पारलौकिक जीवनात त्याचे धारण करतील असे भासले, तेही धर्मच मानण्यात आले. इंग्लिशमध्ये मोसेस, अब्राहाम, महंमद प्रभृति पैगंबरांच्या स्मृतीतही अशाच खच्चून असलेल्या सार्‍या कर्मकांडास "लॉ'च म्हटले आहे. या अर्थी धर्म म्हणचे आचार.
(उ) शेवटी वरील आचार वगळून मनुष्यामनुष्यांतील जे केवळ ऐहिक प्रकरणीचे व्यवहार असतात त्या व्यक्तीच्या वा राष्ट्राच्या वर्तननियमांसही पूर्वी धर्मच म्हणत. स्मृतीत युद्धनीति, राजधर्म, व्यवहारधर्म प्रभूति प्रकरणातून हे गोवलेले असतात. पण आज यांपैकी पुष्कळसा भाग स्मृतिनिष्ठ अपरिवर्तनीय धर्मसत्तेतून निघून आपल्या इकडेही परिवर्तनीय मनुष्यकृत नियमांच्या कक्षेत, शास्त्रीपंडितांनाही निषिद्ध न वाटावा इतक्या निर्विवादपणे समाविष्य झालेला आहे. जसे गाडी हाकण्याचे निर्बंध, शिवीगाळ, चोरी, इत्यादीकांचे दंडविधान तो निर्बंधशासनाचा (कायदेशासनाचा) प्रदेश होय. आपल्या इकडे धर्म शब्द आज जसा "रिलिजन' ह्या विशेषार्थी राखीव झाला आहे. तसाच इंग्लिशमध्ये "लॉ' हा शब्द विशेषार्थी ह्या निर्बंधशासनास आज वाहिला जात आहे. ह्या प्रकरणी धर्म म्हणजे निर्बंध (कायदा"लॉ ”).

या लेखास अवश्य तेवढा सनातन आणि धर्म ह्या शब्दांच्या अर्थाचा उलगडा असा केल्यानंतर आता धर्म शब्दांच्या या वरील विभागांपैकी कोणत्या निभागास सनातन हा शब्द यथार्थपणे लावता येईल हे ठरविणे फारसे अवघड जाणार नाही. सनातन धर्म ह्याचा वर दाखवल्याप्रमाणे आमच्यापुरता तरी आम्ही निश्चित केलेला अर्थ म्हणजे शाश्वत नियम, अपरिवर्तनीय, जे बदलू नयेत इतकेच नव्हे तर जे बदलणे मनुष्याच्या शक्तीच्या बाहेरची गोष्ट आहे असे अबाधित जे धर्म असतील, नियम असतील, त्यासच सनातन धर्म ही पदवी यथार्थपणे देता येईल. हे लक्षण वर धर्माचा जो पहिला विभाग पाडलेला आहे त्या सृष्टिनियमांस तंतोतंत लागू पडते. प्रत्यक्ष अनुमान आणि त्यांना सर्वस्वी विरुद्ध न जाणारे आप्तवाक्य या प्रमाणांच्या आधारे सिद्ध होऊ शकणारे आणि ज्याविषयी कोणीही यथाशास्त्र प्रयोग केला असता त्या कार्यकारणभावाच्या कसोटीस जे पूर्णपणे केव्हाही उतरु शकतात असे मनुष्याच्या ज्ञानाच्या आटोक्यात जे जे सृष्यिनियम आणि जी जी वैज्ञानिक सत्ये आज आलेली आहेत त्यास त्यासच आम्ही आमचा सनातन धर्म समजतो. नि:शेष परिगणानास्तव नव्हे तर दिग्दर्शनार्थ म्हणून खालील नामोल्लेख पुरे आहेत. प्रकाश, उष्णता, गति, गणित, गणितज्योषि, ध्वनि, विद्युत, चुंबक, रेडियम, भूगर्भ, शरीर, वैद्यक, यंत्र, शिल्प, वानस्पत्य जैन, आणि मनुष्यजातीस ज्ञात झालेले आहेत तोच आमचा खरा सनातन धर्म होय. ते नियम आर्यांसाठी वा अनार्यांसाठी, मुस्लिमांसाठी वा काफरांसाठी, इस्त्रलियांसाठी वा हीदनांसाठी अवतीर्ण झालेले नसून ते सर्व मनुष्यमात्रास नि:पक्षपाती समानतेने लागू आहेत. हा खरा सनातन धर्म आहे. इतकेच नव्हे तर हा खरोखर मानवधर्म आहे. हा केवळ "कृते तु मानवो धर्म:' नाही तर त्रिकालाबाधित मानवधर्म आहे; म्हणूनच त्यास सनातन हे विशेषण निर्विवादपणे लागू पडते. सूर्य, चंद्र, आप, तेज, वायु, अग्नि, भूमि, समूद्र प्रभूति पदार्थ ह्या, कोणी लोभाच्या लहरीप्रमाणे प्रसन्न वा रुष्य होणार्‍या देवता नसून ह्या आमच्या सनातन धर्माच्या नियमांनी पूर्णपणे बद्ध असणार्‍या वस्तु आहेत. ते नियम जर आणि ज्या प्रमाणात मनुष्यास हस्तगत करता येतील तर आणि त्या प्रमाणात ह्या सर्व सृष्टिशक्तींशी त्याला रोखठोक आणि बिनचूक व्यवहार करता आलात पाहिजे-करता येतोही. भर महासागरात तळाशी भोके पडलेली नाव सोडून मग ती बुडू नये म्हणन जरी त्या समुद्रास प्रसादविण्यास्तव नारळांचे ढीग त्यात फेकले आणि अगदी शुद्ध वैदिक मंत्रात जरी टाहो फोडला की "तस्मा अरं गमाव वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा चन: " तरी तो समुद्र आमच्या "जनां" सह त्या नावेस बुडविल्यावाचून हजारात नउशे नव्याण्णव प्रसंगी राहत नाही, आणि जर त्या नावेस वैज्ञानिक नियमांनुसार ठाकठीक करून, पोलादी पत्र्यांनी मढवून "बेडर' बनवून सोडली तर तिच्यावर वेदांची होळी करून शेकणारे आणि पंचमहापुण्ये समजून दारू पीत, गोमांस खात, मस्त झालेले रावणाचे राक्षस जरी चढेलेले असले तरी त्या बेडर रणनावेस हजारांत नउशे नव्याण्णव प्रसंगी समुद्र बुडवीत नाही; बुडवू शकत नाही. तिला वाटेल त्या सुवर्णभूमीवर तोफांचा भडिमार करण्यासाठी सुखरूपपणे वाहून नेतो! जी गोष्ट समुद्राची तीच इतर महद्‌भूतांची. त्यास माणसाळविण्याचे महामंत्र शब्दनिष्ठ वेदांत वा झेंदावेस्तात, कुराणात वा पुराणात सापडणारे नसून प्रत्यक्षनिष्ठ विज्ञानात (सायन्समध्ये) सापडणारे आहेत. हा सनातन धर्म इतका पक्का सनातन, इतका स्वयंसिद्ध नि सर्वस्वी अपरिवर्तनीय आहे की, तो बुडू नये, परिवर्तन पावू नये, म्हणून कोणताही सनातन धर्मसंरक्षक-संघ स्थापण्याची तसदी कलियुगात देखील घ्यावयास नको. कारण या वैज्ञानिक सनातन धर्मास बदलविण्याचे सामर्थ्य मनुष्यास कोणासही आणि कधीही येणे शक्य नाही.

ही गोष्ट आम्ही जाणून आहोत की, हे सनातन धर्म, हे सृष्टिनियम, संपूर्णपणे मनुष्याला आज अवगत नाहीत-बहुधा केव्हाही तसे अवगत होणार नाहीत. जे आज अवगत आहेसे वाटते त्याविषयीचे आमचे ज्ञान विज्ञानाच्या विकासाने पुढे थोडे चुकलेलेही आढळेल; आणि अनेक नवीन नवीन नियमांच्या ज्ञानाची भर तर त्यात निश्चितपणे पडेल. जेव्हा जेव्हा ती भर पडेल वा तीत सुधारणा करावी लागेल तेव्हा तेव्हा आम्ही आमच्या या वैज्ञानिक स्मृतीत न लाजता, ना लपविता किंवा आजच्या श्लोकांच्या अर्थांची अप्रामाणिक ओढाताण न करता नवीन श्लोक प्रकटपणे घालून ती सुधारणा घडवून आणू, आणि उलट मनुष्याचे ज्ञान वाढले म्हणून त्या सुधारणेचे भूषणच मानू.

आम्ही स्मृतीस सनातन, अपरिवर्तनीय, समजत नाही तर सत्यास सनातन समजतो, अपरिवर्तनीय समजतो. स्मृति बदलाव्या लागतील म्हणून सत्यास नाकारणे हे घर वाढवावे लागले म्हणून मुलांमाणसांचीच कत्तल करण्यासारखे वेडेपणाचे आहे.

धर्म या शब्दाच्या पहिल्या विभागात मोडणार्‍या सृष्टिधर्मास सनातन हे विशेषण पूर्ण यथार्थतेने लागू शकते हे वर सांगितले. आता त्या धर्म शब्दाचा जो दुसरा विभाग आम्ही वर पाडला आहे त्य पारलौकिक आणि पारमार्थिक नियमांचा विचार करू. या प्रकरणासच आज सनातन धर्म हा शब्द विशेषत: लावण्यात येतो. ईश्वर, जीव, जगत यांच्या स्वरूपाचे नि परस्परसंबंधाचे अस्तिरूप किंवा नास्तिरूप काही त्रिकालाबाधित नियम असलेच पाहिजेत. त्याचप्रमाणे जन्ममृत्यु, पूर्वजन्म, स्वर्गनरक यांविषयीही जी कोणची वस्तुस्थिती असेल ती निश्चितपणे सांगणारे ज्ञानही त्रिकालबाथित म्हणवून घेण्यास पात्र असणारच. यास्तव या पारलौकिक प्रकरणींचे सिद्धान्तही सनातन धर्म म्हणजे शाश्वत, अपिवर्तनीय धर्म होत यात शंका नाही.

परंतु त्या प्रकरणी जी माहिती नि नियम मनुष्यजातीच्या हाती आज असलेल्या यच्चयावत्‌धर्मग्रंथातून दिलेले आढळतात, त्यातील एकासही सनातन धर्म, अपरिवर्तनीय, निश्चीत सिद्धान्त असे म्हणता येत नाही. निश्चित झालेल्या वैज्ञानिक  नियमाप्रमाणे धर्मग्रंथातील हे पारलौकिक वस्तुस्थितींचे वर्णन प्रत्यक्षनिष्ठ प्रयोगांच्या कसोटीस मुळीच उतरलेले नाही. त्यांची सारी भिस्त बोलूनचालून एकट्या शब्दप्रामाण्यावर, आप्तवाक्यावर, विशिष्ट व्यक्तींच्या आंतर अनुभूतीवर अवलंबून असते. त्यातही फारसे बिघडले  नसते. कारण काही मर्यादेपर्यंत प्रत्यक्षानुमानिक प्रमाणास अविरुद्ध असणारे शब्दप्रमाण, आप्तवाक्य, हेही एक प्रमाण आहेच आहे. पण केवळ या प्रमाणाच्या कसोटीस देखील या धर्मग्रंथातील पारलौकिक विधान लवलेशही उतरत नाही. प्रथम आप्त कोण? -तर आमच्या इकडेच धर्मग्रंथच म्हणतात की, चित्तशुद्धीने सत्त्वोदय झालेली ज्ञानी भक्त आणि समाधिसिद्ध योगी चालेल; या पूर्णप्रज्ञ आप्तात शंकराचार्य, रामानुज, मध्व, वल्लभ यांचा तरी समावेश केला पाहिजे ना? महाज्ञानी कपिलमुनि, योगसूत्रकार पतंजलि यांनाही गाळणे अशक्य, उदाहरणार्थ इतके आप्त पुरेत. आप्तवाक्य, शब्दप्रमाण असेल तर ह्यांचा त्या त्या विशिष्ट वस्तुस्थितीचा अनुभव एकच असला पाहिजे. पण पारलौकिक अनुभव एकच असला पाहिजे. पण पारलौकिक आणि पारमार्थिक सत्याचे जे स्वरूप आणि जे नियम ते प्रत्येकी सांगतात ते प्रत्येकी भिन्नच नव्हेत तर बहुधा प्रत्येकी परस्परविरुद्ध असतात! कपिलमुनि सांगणार-पुरुष नि प्रकृति ही दोनच सत्ये आहेत; ईश्वरबीश्वर हम कुछ नही जानते! समाधिसिद्ध पतंजलि सांगतात- "तत्रपुरुषविशेषो ईश्वर:!' शंकराचार्य सांगतात-पुरुष वा पुरुषोत्तम ईश्वर हे मायोपाधिक आणि मायबाधित असून "ब्रह्म सत्य जनन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैवनपर:'अद्वैत हेच सत्य! रामानुज सांगतात- साफ चूक आहे; हा प्रच्छन्न बौद्धवाद! विशिष्टाद्वैत हे सत्य! माध्व-वल्लभ म्हणणार, जीव आणि शिव भक्त आणि देव, जड आणि चैतन एक म्हणता तरी कसे? द्वैत हेच सत्य! अशा या महनीय साक्षीदारांच्या स्वानुभूत शब्दांसरशी गोंधळून बुद्धि जर उद्‌गारली-

पाहियले प्रत्यक्षची । कथितो पाहियले त्याला ।

वदति सारे । आप्तचि सारे । मानू कवणाला?।।

तर त्यात तिचा काय दोष? तरी आम्ही या योगसिद्धांच्या साक्षीत त्या परम योगसिद्धाची-त्या तथागत बुद्धाची साक्ष काढली नाही! देवविषयक हा यच्चयावत्‌विधानसमूह त्याच्या समाधिस्थ स्वानुभूतीत निव्वळ "ब्रह्मजाल" म्हणून टाकाऊ ठरला! समाधिमय ज्ञान, स्वानुभूति ही ह्या पारलौकिक वस्तुस्थितीस अबाधित नि विश्वासार्ह प्रमाण कसे होऊ शकत नाही, निदान अजून शकले नाही, ते असे पाहिल्यावर इतके सांगणे पुरे आहे की, शब्दप्रामाण्याचीही स्थिति वरील आप्तप्रमाणासारखीच आहे. अपौरुषेय वेद ज्या कारणासाठी अपौरुषेय मानावे त्याच कारणासाठी तौलिद, इंजिल, बायबल, कुराण, अवेस्ता, स्वर्णग्रंथ-एक का दोन ! जगात जवळ जवळ जे पन्नासएक ग्रंथ तरी आजही ईश्वरदत्त म्हणून प्रख्यात आहेत, तेही सर्व औपरुषेय मानणे भाग पडते. आणि त्या प्रत्येकात देवाने प्रत्येक तदितर अपौरुषेय धर्मग्रंथातील पारलौकिक वस्तुस्थितीच्या दिलेल्या माहितीशी विभिन्न, विसंगत नि विरुद्ध माहिती दिली आहे. वेद सांगतात, स्वर्गाचा इंद्र हाच राजा! पण बायबलाच्या स्वर्गात इंद्राचा पत्ता टपालवाल्यला देखील माहीत नाही. देवपुत्र येशूच्या कंबरेस सार्‍या स्वर्गाची किल्ली! देव नि देवपुत्र दोघे एकच Trinity in Unity, Unity in Trinity!  कुराणातील स्वर्गात "ला अल्ला इल्लिला आणि महमंद रसुलल्ला!" तिसरी गोष्ट नाही. रेड इंडियनांच्या स्वर्गात डुकरेच डुकरे, घनदाट जंगले! पण मुस्लिम पुण्यवंतांच्या स्वर्गात असली "नापाक चीज" औषधाला देखील सापडणार नाही! आणि ह्या प्रत्येकाचे म्हणणे हे की, स्वर्ग मी सांगतो तसाच आहे. प्रत्यक्ष देवाने हे सांगितले; नव्हे, महंमदादि पैगंबर तर वर जाऊन, राहून, स्वत: ते पाहून, परत आले नि त्यांनीही तेच सांगितले! तीच स्थिती नरकाची! पुराणात मूर्तिपूजक नि याज्ञिक तर काय, पण यज्ञात मारलेले बोकड देखील स्वर्गातच जातात असा त्यांचा मेल्यानंतरचा पक्का पत्ता दिला आहे. पण कुराण शपथेवर सांगते की, नरकातल्या जागा, कितीही दाटी झाली तरी, जर कोणाकरिता राखून ठेवल्या जात असतील तर त्या ह्या मूर्तिपूजक आणि अग्निपूजक सज्जनांसाठीच होत! मेल्यानंतरचा त्यांचा नक्की पत्ता नरक! शब्दाशब्दांत भरलेली अशी विसंगति कुठवर दाखवावी! हे सारे धर्मग्रंथ अपौरुषेय यास्तव खरे धरावे तरीही त्यात सांगितलेली पारलौकिक वस्तुस्थिति शब्दाप्रमाणेच देखील सिद्धान्तभूत ठरत नाही-अन्योन्यव्याघातात्‌! ते सारे मनुष्यकल्पित म्हणून खोटे मानले तर  ती सिद्धान्तभूत ठरत नाहीच नाही- वदतो व्याघातात! आणि काही खोटे मानावे तरीही ते तसे नि हे असे का, हे ठरविण्यास त्यांच्या स्वत:च्या शब्दावाचून दुसरे प्रमाणाच नसल्यामुळे, ती नाहीच-
स्वतंत्रप्रमाणाभावात्‌!!



यास्तव प्रत्यक्ष, अनुमान वा शब्द यांपैकी कोणच्याही प्रमाणाने पारलौकिक वस्तुस्थितीचे आज उपलब्ध असलेले वर्णन हे सिद्ध होत नसल्यामुळे त्यास सनातन धर्म त्रिकालाबाधित नि अपरिवर्तनीय सत्य, असे म्हणता येत नाही. तशा कोणत्याही विधेयास तसे सिद्धान्तसकवरूप येता तेही आमच्या सनातन धर्माच्या स्मृतीत गोवले जाईलच; पण आज तरी तो विषयच प्रयोगावस्थेत आहे आणि आप्तांची या अपौरुषेय ग्रंथांचीहि तद्‌विषयक विधाने सिद्धान्त नसून क्लृप्ति (हायपॉथेसीज) आहेत, फार तर सत्याभास आहे; पण सत्य नव्हे! ते जाणण्याचा प्रयत्न यापुढेही व्हावयास पाहिजे, तथापि त्याविषयी शक्य त्या क्लृप्ति योजून ते स्वर्गीय ऋत आणि अनृत प्राप्त करून घेण्यासाठी इतका अतिमानुष प्रयत्न करून, इतक्या दिक्षांना तरी त्यांचा पत्ता लागत नाहीत; ही कृतज्ञ जाणीव येथे व्यक्तविल्यापासून आम्हास पुढचे अक्षर लिहवतच नाही!



शेवटी राहता राहिले धर्माचे शेवटचे दोन अर्थ. आचार आणि निर्बंध. या दोन्ही अर्थी धर्म शब्दास सनातन हे विशेषण लावता येत नाही. मनुष्याचे जे ऐहिक व्यवहार त्याच्या पारलौकिक जीवनास उपकारक आहेत असे समजले जाई, त्यास आम्ही आचार हा शब्द योजतो. अर्थात्‌ वर दर्शविल्याप्रमाणे पारलौकिक जीवनासंबंधी अस्तिपक्षी वा नास्तिपक्षी अजून कोणताही नक्की सिद्धान्त मनुष्यास कळलेला नसल्याने त्याला कोणता नक्की सिद्धान्त मनुष्यास कळलेला नसल्याने त्याला कोणता ऐहिक आचार उपकारक होईल हे ठरविणे अशक्य आहे. हिंदूच्याच नव्हे तर मुस्लिम, ख्रिश्चन, पारशी, यहुदी प्रभृति झाडून सार्‍या धर्मग्रंथांतील कर्मकांडाचा पाया असा वाळूच्या ढिगावर उभारलेला आहे. "क्ष" भू हे बेट की गाव, रान की वैराण, पूर्वेस की उत्तरेस, की आहे की नाहीच हेच जिथे निश्चिले गेले नाही तिथे त्या "क्ष" भूमध्ये सुखाने नांदता यावे म्हणून कोणाच्या वाटेने जावे आणि कोणची शिधाशिदोरी तिथे उपयोगी पडेल ह्याचे बारीकसारीक अपरिवर्तनीय नियम ठरविणे किती अनमान धपक्याचे काम! तसेच हे; यास्तव अमुक ऐहिक आचाराने परलोकी अमुक उपयोग होतो असे सांगणार्‍या कोणत्याही नियमास आज तरी सनातन धर्म म्हणजे शाश्वत अपरिवर्तनीय नि अबाधित नियम असे मुळीच म्हणता येणार नाही. बाकी प्रश्न उरला निर्बंधाचा (कायद्याचा); आणि मनुष्यामनुष्यातील शिष्टाचाराचा. यासही स्मृतीत जरी "एष धर्मस्सनातन:" म्हणून म्हटलेले असले पाहिजे. स्मृतीतही सत्यादि युगातील सनातन धर्मांपैकी काही कलिवर्ज म्हणून पुढे त्याज्य ठरविले. म्हणजे काय? त्याचप्रमाणे बहुतेक "एष धर्मस्सनातन:" पुढच्याच अध्यायातून आपद्‌धर्माच्या अनुष्टुपाने खरडून टाकले जातात. म्हणजे काय? म्हणजे हेच की आपद वा संपद्‌प्रसंगी किंवा युगभेदाने परिस्थितिभेद झाला की हे निर्बंध बदलणेच इष्ट होय. अर्थात्‌ते अपरिवर्तनीय सनातन नसून परिवर्तनीय होत. मनूने राजधर्मात युद्धनीतीचा सनातन धर्म म्हणून जो सांगितला त्यात चतुरंग दलाचा सविस्तर उल्लेख आहे; पण तोफखान्याचा वा वैमानिक दळाचा नामनिर्देशही नाही. आणि सैन्याच्या अग्रभागी शौरसेनी लोक असावेत असे जे सांगितले ते मनूच्या काळी हितावह होते म्हणूनच सांगितले असले तरीही ह्या नियमांस अपरिवर्तनीय सनातन धर्म समजून जर आमचे सनातन धर्मसंघ आजही केवल धनुर्धरांना पुढे घालून आणि आठघोडी रथ सजवून एखाद्या युरोपच्या अर्वाचीन महाभारतात शत्रूस थरारविण्यासाठी-अगदी श्रीकृष्णाचा पांचजन्य फुंकीत चालून गेले तर पांचजन्य करीतच त्यांना परत यावे लागेल, हे काय सांगावयास पाहिजे? हिंदूसेनेच्या अग्रभागी मनुनिर्दिष्ट शौरसेनीय प्रभृति सैनिक होते तोवर हिंदूस मुसलमान धूळ चारतच पुढे घुसत आले; पण मनुस्मृतीत ज्यांचे नावगावही नाही ते मराठे, शीख, ते गुरखे जेव्हा हिंदुसेनेच्या अग्रभागी घुसले तेव्हा त्याच मुसलमानास तीच धूळ खावी लागली ! आचार, रूढि, निर्बंध हे सारे मनुष्यामनुष्यातील ऐहिक व्यवहाराचे नियम परिस्थिति पालटेल तसे पालटीतच गेले पाहिजेत. ज्या परिस्थितीत जो अपार वा निर्बंध मनुष्याच्या धारणास आणि उद्धारणास हितप्रद असेल तो त्याचा त्या परिस्थितीतील धर्म, आचार, निर्बंध.
"न हिसर्वहित: कश्चिदाचार: संप्रवर्तते । तेनैवान्य: प्रभवति सोऽपरो बाधते पुन: ।।" (म. भा. शांतिपर्व.)

सारांश:

(१) जे सृष्टिनियम विज्ञानास प्रत्यक्षनिष्ठ प्रयोगान्ती सर्वथैव अबाधित, शाश्वत, सनातन असे आढळून आले आहेत तेच काय ते खरे सनातन धर्म होते.
(२)पारलौकिक वस्तुस्थितीचे असे प्रयोगसिद्ध ज्ञान आपणास मुळीच झालेले नाही. यास्तव तो विषय अद्याप प्रयोवस्थेत आहेसे समजून त्याविषयी अस्तिरूप वा नास्तिरूप काहीच मत करून घेणे अयुक्त आहे. त्या पारलौकिक प्रकरणी नाना क्लृप्ति सांगणारे कोणचेही धर्मग्रंथ अपौरुषय वा ईश्वरदत्त नसून मनुष्यकृत वा मनुष्यस्फूर्त आहत. त्यांच्या  क्लृप्ति प्रमाणहीन असल्याने त्यास सनातन धर्म, शाश्वर सत्य असे म्हणता येत नाही.

(३) मनुष्याचे झाडून सारे ऐहिक व्यवहार, नीति, रीति, निर्बंध हे त्यास या जगात हितप्रद आहेत की नाहीत या प्रत्यक्षनिष्ठा कसोटीनेच ठरविले पाहिजेत, पाळले पाहिजेत, परिवर्तिले पाहिजेत. "परिवर्तिनि संसारे' ते मानवी व्यवहारधर्म सनातन असणेच शक्य नाही, इष्ट नाही.
महाभारतामध्ये म्हटले आहे तेच ठीक की, "अत: प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारविधि नयेत्‌।"

Make In India / FDI ला विरोध कशासाठी?

सर्वप्रथम - मी काही स्वदेशी प्रचारक नाही. काहीही झालं तरी स्वदेशीच वापरा असल्या विचारांचा मी नाही. पण - आपल्या सरकारच्या फालतू धोरणांमुळे, MP, MLAs, मंत्री-संत्री, जज, पोलीस इच्या भोंगळ कारभारामुळे, भ्रष्टाचारामुळे जर देशी उद्योग देशोधडीला मिळत असतील, त्यांचं भवितव्य टांगणीला लागत असेल तर माझ्यातला राष्ट्रवादी गप्प कसा बसेल?

मोदी जींच्या "मेक इन इंडिया"मुळे आम्हा भारतीयांमध्ये आनंद, उत्साह आणि आशेचं वातावरण आहे. खूप साऱ्या नोकऱ्या , गलेलट्ठ पगार…सगळं एकदम छान छान होणारे म्हणतात.
पण, मेक इन इंडिया मध्ये किंवा FDI मुळे  देशी उद्योग, देशी मालकीचे उद्योग वाढणार नाहीयेत. परदेशी - आंतरराष्ट्रीय कंपनीज भारतात येऊन इथे बस्तान बसवणार आहेत. त्याने देशी उद्योगांची होणारी वाताहत कोण आणि कशी थांबवणार?

FDI , मुक्त बाजारपेठ ही काळाची गरज आहे. ह्यात वादच नाही. परंतु पाहुण्यांसाठी आपली घरं दारं उघडी करण्याआधी आपलं घर, आपली माणसं मजबूत करायला हवीत. आपले उद्योजक सरकारच्या दंडेलशाहीमुळे (भ्रष्ट कोर्ट, पोलिस, नेते, खंडणीखोर ऑफिसर्स इ) कित्येक वर्ष दबावात आहेत . जो पर्यंत आपण आपले उद्योग आंतरराष्ट्रीय उद्योगांच्या स्पर्धेच्या लायक बनू देणार नाही तो पर्यंत आंतरराष्ट्रीय कंपनीज इथे येऊ देणं घातक आहे.

गेली ६०-७० वर्ष देशात औद्योगिक प्रगतीला पोषक वातावरण कधीच नव्हतं. आजही नाहीये. शिक्षणसंस्था राजकारण्यांच्या आणि त्याची प्रत सुमार दर्जाची. हे सगळं राजकीय इच्छाशक्ती नसल्याने झालं. ती तेव्हाच्या  कॉंग्रेससरकारची चूक आहे असं मान्य करू. भाजपाची चूक नाही हे ही मान्य करू. पण हे सगळं भाजपला वारसा म्हणून मिळालं आहे - आणि मिळणार आहे हे भाजपला आधीपासून माहित आहे. त्यामुळे त्यावर उपाय कारणे हे अपेक्षित आहेच. त्यात काही कौतुक नाही. किंवा भाजपनी सारखी किरकिर करायची सुद्धा गरज नाही.

आता एकदम अचानकच शस्त्रात्र फार महाग झालीयेत, आपल्याला ती "विकत घेणं" अजिबातच परवडत नाहीत हे इतकं उठवलं जातंय आणि FDIमुळे जणूकाही १-२ वर्षात सगळं आलबेल होईल असं भासवलं जातंय. जणूकाही देश काही वर्ष शस्त्र खरेदी करत राहिला तर दिवाळखोरीत जाईल आणि FDI आला की सगळं चुटकीसरशी सुटणार - हे चूक आहे. शिक्षण, रेल्वे - सरकारच्या हातात. तरी त्यांची वाट लागली. आजपर्यंत सरकार आणि विरोधी पक्ष सुद्धा जणू झोपले होते आणि आज एकदम ह्यांना हे प्रश्न जाणवले असं वागताहेत. कुणाला वेडं बनवताहेत?

प्रत्येक परवाना, प्रत्येक फाईल सरकवायला ह्याच सगळ्यांनी आपल्या छोट्या छोट्या कारखानदारांना जेरीस आणलं आहे. कुणी IITचा इंजिनिअर, IIM वाला उद्योजक इथे व्यवसाय करण्यावर लक्ष केंद्रित करूच शकत नाहीत - त्यांना सगळ्या सरकारी कचेरीत वेळ आणि डोकं खपवावं लागतं. हेच इतर देशात नाही. कारण - चांगली प्रशासकीय यंत्रणा. कित्येक तज्ञांनी के अनेकदा सांगितलं आहे की आपल्या DRDO, Hindustan Aeronautics Limited, Bharat Electronics Limited अश्या शस्त्रास्त्र तयार करणाऱ्या संस्था सरकारी कारभारामुळे त्रस्त आहेत. त्यांची कितीतरी चांगली प्रपोजल्स, तांत्रिक सुधारणेच्या मागण्या लाल फितीत अडकून पडल्या आहेत.

आमच्या मुलांना उच्चप्रतीचं शिक्षण भारतात मिळत नाही हा दोष कुणाचा? त्यांना बाहेर जावं लागतं - असं का होतं? सरकारच्या हातात शिक्षणसंस्थाकडून चांगल्या प्रतीचं शिक्षण deliver करून घेणं नाहीये का? ही त्यांची जबाबदारी नाहीये का? आणि हे आज होत नाहीये ह्यात माजलेला भ्रष्टाचार नाहीये का? तेच रेल्वेचं.

मग FDI ही पळवाट का? अशी कुठली गोष्ट आहे जी सरकारच्या क्षमतेच्या बाहेर आहे आणि FDIमुळेच सुटू शकते? FDIच्या मार्गाने सरकार आपली जबाबदारी झटकत तर आहेच आणि त्याहूनही महत्वाचं - सर्वसमावेशक, पारदर्शक आणि सकारात्मक सरकारी यंत्रणा निर्माण करायण्यात सरकार असंच कमी पडत राहील - असा मेसेज दिल्या जातोय.

हा काय फालतूपणा आहे?

हेच FDI मुळे होणारं फार मोठं नुकसान आहे. समस्या सुटणार नाहीत. केवळ असा आभास निर्माण होईल की समस्या सुटतीये. FDIमुळे डॉलरचा भरपूर influx होईल. मार्केट भरारी घेईल. फील-गुड तयार होईल. पण मूलभूत बदल नं घडल्याने १५-२० वर्षात तेच होईल जे - जे १९९२च्या मुक्त अर्थव्यवस्थेच्या आगमनानंतर नंतर आज होतंय. अर्थव्यवस्था मुक्त हवीच. पण देशात देशी उद्योगांसाठी पोषक वातावरण हवं. जे आपल्याकडे नाहीये.

एक गोष्ट लक्षात घ्या की मोठ्या कंपनीज एखाद्या देशात येऊन केवळ उद्योग करत नाहीत. आपलं nexus तयार करतात. लॉबीज तयार करतात. आणि मग इतरांना त्या उद्योगात घुसू देत नाहीत. --- हा सगळ्यात मोठा धोका आहे. आणि हा धोका मूलभूत बदल नं घडल्याने अधिक तीव्र होणार आहे.

आता "आज FDI येऊद्या. मूलभूत बदल हळूहळू घडतील" असं म्हणणाऱ्यानी स्वतःच्या मनाला हा प्रश्न विचारावा - सरकार मूलभूत बदल घडवणारे एक तरी पाउल उचलत आहे का? उचलेल का?

उत्तर आहे "नाही" - कारण --- आपण त्यांना त्याचा आग्रह करतच नाही आहोत ! आपण FDIवरच खुश आहोत. मग भाजप असो वा कॉंग्रेस - भ्रष्ट मंत्र्यांचं कडबोलं असलेले हे पक्ष - मूलभूत बदलांबद्दल बोलायलासुद्धा तयार नाहीत. अमलबजावणी कशी आणि कधी करतील?

जो पर्यंत आपण Judiciary आणि Legislature मध्ये मूलभूत बदल घडवत नाही, त्यासाठी आग्रह करत नाही - तो पर्यंत हे असंच चालू राहील. FDI हे कुठलंही औषध नाही. उलट एका धोकादायक pain-killer सारखं आहे. ह्याने फक्त असं वाटतं की रोग बरा झालाय - पण तसं नसतं. रोगाची केवळ लक्षणं दिसेनाशी होतात आणि रोग तसाच रहातो...शरीरात पसरतो...अधिक दुर्धर बनतो...आणि शेवटी रुग्णाचा बळी घेतो.

The undisciplined, ugly Indians

I was tagged in a link enlisting the ugly herd mentality habits that should make all Indians ashamed of themselves.

As a natural course, my natural reaction was "Shit...we Indians!". And yeah - I did feel ashamed. After a few minutes, I read the list again - to 

Vyavastha Parivartan (व्यवस्था परिवर्तन) : Concept, meaning and importance

I posted a status on facebook. It goes like this:

Q: What is paid media?
Ans: Any medium of communication being used directly or indirectly to create fake/superficial demons/villains (like RaGa, SoGa, Vadra etc) and larger-than-life/superficial gods/heros (like NaMo, AK etc) in effort to create an illusion of fight between "good and evil" but in reality - maintaining the status quo by killing every initiative towards fool proof solutions aka Vyavastha Parivartan.

A friend asked a question there..."I'd like to read what does Vyavastha 'Parivartan' mean from your prospective. Also, is it possible, to practically implement/adopt it within constitutional framework ? And most importantly can it cater to 1.25 billion people considering their mindset towards their social group, their Leader, or society at large?"

The question is very much valid. And it needs to be answered thoroughly.

In India, for any political/social problem, three types of solutions are offered - start from yourself (चरित्रनिर्माण), elect a good government (व्यक्ती-परिवर्तन), improve the system (व्यवस्था परिवर्तन). While there's no doubt that all three are good options, I firmly believe that only sustainable improvements in system is the final solution. And that is called Vyavastha Parivartan. I am trying to explain the concept and it's importance. I hope it results in some fruitful thought provocation.

The question is, what exactly constitutes Vyavastha Parivartan? How to prevent the loopholes present in the existent system - (i.e. the influence of religion, caste, languages or social preferences, influences of leaders, self-interests etc) - from entering the improved system?
To dig deeper - the intellectual elite class of India has mustered this theory that Indian citizens are so much divided into various forms that they don't see the larger picture. That Indians are corrupt, filthy, undisciplined & chaotic. And that, do whatever you want - The Ugly Indian will find a way out and corrupt the system.

The Qs/doubts on systematic change rises from this brain-washing. Fair enough. Let's take it down step by step.

What exactly constitutes Vyavastha Parivartan?

This means Parivartan in existing Vyavastha. A revamp of existing system.
Meaning - the existing system has various flaws in it - three biggest of them - 1) Lack of Transparency 2) Lack of People's Participation 3) Zero Accountability of Public Servants. When I say Vyavastha Parivartan - I mean, improving the existing system to remove these flaws. Bring in transparency, bring in People's participation on every possible level and impart accountability on public servants. Various excellent ways have been suggested to achieve this. Two of them are Transparent Opinion Gathering and Right To Recall.

We need to improve the existing system because we have above mentioned flaws in it. And - the corrupt politicians, bureaucrats would never want these flaws to get corrected and so, they'll try each and every trick to drift us away from our goal. In this attempt, all of those who get undue advantages due to the flaws in the system will help the politicians and bureaucrats. And that makes our goal very difficult to achieve.

So the question - how to make the new/improved system inert to people's selfish interests, inclinations?
This completely depends on the solution we design. We must read various proposed changes in laws (even existing laws). We should test them for their quality and see if they are really pro-common people. Good Pro-Common system has two qualities - 1) Transparency 2) Inclusion of People in decision making.
More transparent the process is, better is the awareness creation, least are the chances of ill-effects of personal choices. AND - more inclusion of people in the decision making, less the injustice towards people, less the anger due to injustice, less irrational behavior from extreme mobs - less impact of personal choices and preferences. Thus, the Vyavastha Parivartan that we wish to achieve MUST have above two qualities to keep it immune to corruption and nepotism.

Let me explain this with an example.
Let's take the example of various religious, caste based movements lead by their respective organizations.
Why do such movements/aggressions occur? Why don't they unite?
Answer lies in INJUSTICE. The injustice caused due to flawed system.
People who are subject to injustice caused by corruption and nepotism get fed up of it. They start believing that they are deliberately kept neglected and suppressed. And then the dirty game begins. Some leaders stands up and say only their caste is being neglected. Only their groups is being targeted. Government too, through various decisive ways, fuels this feeling of injustice and thus the division begins.

Demolition of illegal temples and mosques is a classic case in this regard. People of course get upset when their holy places are demolished. But they don't get violent because of this. They get violent when they feel that only their holy places are being removed. If this feeling is incorrect - Gov should come up with true numbers and justifications! And if this feeling is correct - Gov IS indeed at fault! In both the cases - our Governments keep mum and this causes the chaos.

This is why the "start from yourself" and "elect a good government" solutions don't solve the trouble PERMANENTLY. The feeling of injustice divides the otherwise well-natured mob. And a good-candidate, once elected becomes more or less just like the predecessors! This is why we need a system that is PEOPLE-PROOF.
IMPLEMENTATION is the trick. No matter whether the mob is corrupt or the decision maker is a criminal - the system should have enough checks to ensure implementation of law and order.
Rules and regulations, laws and legislature need to get IMPLEMENTED effectively. The existing system is prone to misuse because the implementation of laws is absent. We need to being in something that ensures implementation of our constitution impartially. Nothing else.
And that's the answer to an important Q - Can Vyavastha Parivartan be achieved within constitutional framework? - Hell yes. We have a good constitution. We need a little bit tweaking (within the framework, of course) to empower the constitution - for it's implementation.

I have already written about the ways through which we can achieve positive changes, without any side-effects. I have mentioned two above. Listing them below again:

1) Participatory Democracy - Importance and A Fool-Proof Way to achieve it
2) Right To Recall

I request readers to go through them thoroughly and ask questions, suggest improvisations. Not just these, any new proposals, ideas etc should be FIRST tested for transparency and accountability. People MUST have the right to express their opinion. This is the व्यवस्था परिवर्तन I am striving for.

Why I oppose AAP

I am a political activist. Working on ground in various ways since almost 5 years. Wanted to launch a political party, understood quickly that "replacing bad politicians with good politicians" isn't the solution. We need A Change in Indian System - व्यवस्थापरिवर्तन. And so - started purely political, pro-democratic activism. I do NOT support any political party - I support various Democratic, Participatory ideas, proposals, law drafts.

Three years ago, Indian politics got galvanized by the Anti-Corruption movement under the leadership of Anna Hazareji. It resulted in Congress lead UPA passing Lokpal Bill and Arvind Kejriwal, Annaji's past aid, launching Aam Admi Party. Since then, I have been vehemently criticizing the JanLokpal Bill and the Swaraj concept - the two foundations of AAP's ideology. I am always asked - why so much criticism for AAP, why relatively less attack on BJP - the Congress part 2, as far as corruption is concerned. In this blog post, I will explain why AAP is THE MOST DANGEROUS political franchise at the moment.

I have two major concerns about AAP, I am going to explain each in detail.

1) AAP's threat to the movement for व्यवस्थापरिवर्तन
2) The dangerous, anti-common people proposals - JanLokpal and Swaraj

First, AAP's threat to the movement for व्यवस्थापरिवर्तन

Three years ago whole nation was extremely upset with the corrupt system in India. Many youngsters were coming out of their shells, screaming against the injustice, searching for ultimate solutions, fighting to bring change in India. From environmental activists to educationalists, from a scholar of Indian Culture to an ordinary 12th standard student...everyone - or a lot of them - were- charged up. To bring a change. To fix the things, once and for all.

Where do we see all of them today? I see 8 out of 10 such ACTIVISTS - shouting AAP slogans. Running behind the AAP apex. Begging people to vote for AAP.
In ONE FLASH - all activism of India has been murdered.

I have said this since past 3 years - media CREATED the JanLokpal Andolan. Media CREATED the AAP. People ask me - why would media do that? - I say - to kill our activism. To divert us from our issue specific hard-work, towards Party Specific Activism. And - mind you - neither BJP nor Congress benefits out of this. It's the biggest villain that gets benefited - Corporate Lobbies.

Our activism for a better world - be it for a better environment or for good public transport services or for quality Government Education institutes - all of this harms the prospects of corp lobbies. 3 years ago...all this activism was about to unite - to bring व्यवस्थापरिवर्तन. Then happened IAC...then happened AAP. Today, THAT activism is dead.

People ask me, why do I criticize BJP / Congress "less" and AAP more. It's the same reason - BJP and Congress do not pose a threat to the movement of व्यवस्थापरिवर्तन ! We all know that most of the politicians from BJP, Congress and all other major political parties are corrupt ! So, even if the activist base of India votes for "the least bad" on the voting day, it doesn't stop it's fight for the better world - as that activist base is very well aware of the fact that these politicians will not bring any good change easily. And so - they are prepared to fight with these political forces.

With the launch of AAP - this fight stopped IMMEDIATELY ! Because these activists genuinely believe that bringing AAP will bring good people in power and thus "all our problems will be solved" if AAP candidates win and so - let's campaign for AAP !

The major fallacy in this belief is that a political party can NEVER remain 100% pure - no matter how much it tries to. TODAY, let's assume, all of the AAP's political faces are spotless. What happens 10 years down the line? We have had enough of history of humble beginnings. Checkout the history of Sharad Pawar, Laloo Prasad Yadav, Mayawati...and you will know. Corp lobbies will find 1000s of ways to buy elected representative or to bully them or - to finish them. That's why corp lobbies want us to focus only on elections and stop issue specific activism.

Another fallacy in preferring AAP over issue specific activism is - believing that AAP "wants" to solve the problem. Which, sadly, is not true. Consider the latest "no-bail-yes-jail" stance by Kejriwal. What was Kejriwal trying to prove, apart from 'standing for his values'? Asking all of us to stand for our values? We can't do that! We can not go to jail! We all can't afford a 'non-compliance' with judiciary! So? What is the solution offered here by AAP and Kejriwal? Nothing! No solution! And so - it appears as a drama to me.

I must admit - AAP raises very much valid Qs. But, AAP very smartly, never speaks about  the answers! Yes - Judiciary is full of injustice. SO, WHAT SHALL WE DO? - we (we - activists fighting for Judicial Reforms) say, bring Jury System in India - like it is in USA. AAP has never supported the idea of Jury System. Another classic example is - AAP says Right To Recall (RTR) is important. Kejriwal's been saying this since 3 years. RTR is mentioned in their manifesto too! But, the politician has not yet given a draft of the idea. RTR on whom? How? How to prevent the RTR being misused? - No answers.

So, here's how AAP murders our activism. Assuming that I am an RTR supporter (heavens! I really am!) and assuming that I am angry with the injustice that our Judiciary imparts on the common man of India - I see AAP's manifesto, I see that they have typed Right To Recall - and I start having hope in AAP. I see Kejriwal going to jail...and I think this guy is fighting for me! I STOP WORKING ON THE ISSUES I AM PASSIONATE ABOUT - and I start campaigning for AAP !

Where as BJP and Congress do not even acknowledge these two issues...and so...they keep my will of fighting for these causes.

But then, AAP "at least" say that they support these ideas - right?
Well, Subramanian Swami has supported RTR in distant past. He had wrote a letter to GOI, requesting to BAN RSS. He had played a vital role in bringing down Vajpeyee government. Now, today, we see Swami...as what he is today. Says "RTR is ridiculous" and asks GOI to make a law that forces Indian Muslims either to accept that their ancestors were Hindus or to lose their voting rights.
People change...Politicians change for sure.

AAP poses this huge danger of killing our issue specific activism and delivering absolutely nothing.
---

Second -  JanLokpal and Swaraj

So far, AAP has come up with only two well written ideas. JanLokpal and Swaraj. Out of these two, only JanLokpal is drafted. Swaraj is a dubious, unclear (thoughtfully kept so) idea. Not yet drafted as a proposed law.

I have written a detailed article on how JanLokpal and Swaraj are anti-common people and what solutions we (we - a group of democratic activists) have proposed. Please Clicke here to read the risks in detail and know the solutions too. But to summarize: JanLokpal will be a system - a watchdog - keeping an eye on corruption. All (or the most of it) corruption will be gone because of the JanLokpal. Similarly, AAP says that 'Swaraj' will give power to the people - how? - AAP promises that Mohalla Sabhaas will empower common citizens to take decisions related to their needs, wants and demands - and Gov will have to obey them - A total People's Government !

The question is - all said and done - what if Lokpals become corrupt. What if people like today's political leaders - who we all know are 100% corrupt, but leave no proof of corruption behind - become the members of Lokpal Bench? Who is going to catch them? HOW will we punish them? Courts, CBI...these have many flaws in them - many people in these institutions are themselves corrupt and have nexus with criminals...who knows...they'll team up with corrupt lokpals...like they have...with today's politicians!
There's a solution to this. We have spoken to AAP seniors about it. They have refused the suggestion. No reasons told.

Swaraj...a simple yet powerful idea. AAP is aggressively spreading awareness about it. What AAP never tells is - what will happen when decisions taken under Swaraj model will result in disputes. The disputed matters, will of course go to - Courts. So, the Judiciary will have final say. Then, how do Common People have a right here? - Solution is to inculcate Jury System in Swaraj Model. AAP doesn't want to utter a word called Jury System.
Similarly, what happens if a bunch of influential people / goons take control of decision making procedure? What if majority of people decide to change their decisions? What if many people need time to think, ponder over any major issues? How do they communicate? How to make sure ALL VOICES are registered and - all the voices are taken to all? - AAP refuses to answer these important questions - questions that actually shackle the fundamental premise of Swaraj model - empowering the common people.

And- we just don't criticize. We are offering a solution as well. AAP refuses to acknowledge.
My major criticism about AAP builds on these actions (or - inactions!).

---

But still - AAP is "better" than BJP and Conggress, right?
To this - I says - YES. AAP is indeed better. Right now, they are the purest. It's completely fine to vote for them. BUT - only VOTE for AAP. Do NOT support AAP. Do NOT divert your ACTIVISM towards AAP - that's what I have been always saying. AND - Please keep asking tough Qs to AAP. Ask them for the solutions, Law proposals, action plans...drafts...

A question is always asked - "Why do you expect ONLY from AAP? Why not from BJP / Congress? Why do you always demand AAP for RTR draft?"

Well, I love Paav-bhaaji. Whenever I feel like having some, I go to an Indian restaurant and order some. I eat, enjoy and return home.
Would it be logical to visit Pizza Hut and fight with them if they don't serve Paav-bhaaji?
Friends, AAP is a restaurant that offers RTR on their menu card. In order to pay them - with my ACTIVE support - I need to know if they are really serving me RTR.

I discuss proposals like Right To Recall, Jury System etc with ALL activists - BJP, ShivSena etc. But that is done with a motive of increasing the 'public pressure' on their senior leaders to accept the idea. Why would AAP need a public pressure, when they already support "Democratic Laws" ? I have no answer.

मतदार राजाला सलाम

या देशातला अशिक्षित, गरीब मतदार अतिशय सुजाणपणे मतदान करतो या सत्याची जाणीव  ही सुशिक्षित समाजाला सहसा होत नाही. हा मतदार दारू, नोटा कपडे यावर मते देतो ही सुशिक्षितांची आवडती समजूत असते. पण ही समजूत कितपत खरी आहे हे कळण्यासाठीआता आपण लोकसभेच्या निवडणुकांचा आढावा घेऊयात.

लोकसभेची पहिली निवडणूक १९५२ साली झाली त्यात कांग्रेस आणि नेहरुभोवती स्वातंत्रलढ्याचे आणि त्यागाचे वलय होते त्यामुळे कांग्रेसला  ४९० जागांपैकी ३६४ जागा मिळाल्या. समाजवादी कार्यकर्ते मोठ्या प्रमाणावर कार्य करत असल्याने  सोशालिस्ट  पक्षाला १२, किसान मझदूर पार्टीला  ९ जागा आणि इतर समाजवादी, कम्युनिस्ट याना २३ जागा मिळाल्या.

दुसरी निवडणूक १९५७ आणि तिसरी निवडणूक १९६२ साली झाली. प. नेहृच्या नेतृत्वाखाली देशातल्या सामान्य माणसाला जाणवत होते की आपली परिस्थिती सुधारत आहे. अन्यधान्याची जी अतीव बिकट परिस्थिती १९४७ साली होती तिथून पुष्कळ सुधारणा झाली. नवनवीन कारखाने झाल्यामुळे रोजगार मिळू लागला होता. त्यामुळे या दोन निवडणुकात कांग्रेस ला ३७१ आणि ३६१ जागा ५२३ पैकी मिळाल्या.

१९६२ चे चीन युध्द आणि १९६५चे पाकिस्तान युध्द आणि १९६५/१९६६ या साली पडलेला दुष्काळ यामुळे परिस्थिती फारच बिकट झाली होती आणि सामान्य माणसाला ते पसंत नव्हते. त्यामुळे कांग्रेसच्या जागा २८३ वर घसरल्या, जनसंघ १४ वरून ३५ वर, स्वतंत्र पक्षाला ४४, सामाज्वाद्याना ४२ आणि कम्युनिस्टाना ४१ जागा मिळाल्या आणि कांग्रेसने  ९ प्रांतात विधानसभा बहुमत गमावले आणि  तेथे "संयुक्त दल " या नावाखाली विरोधी पक्षांची मंत्रीमंडळे आली.

१९७१ साली इंदिरा गांधीनी "गरिबी हटावो", बँक राष्ट्रीयीकरण, कांग्रेसचे तुकडे हे जनसामान्यापर्यंत पोचविले आणि लोकाना काही आशेचा किरण दिसला .त्यामुळे कांग्रेसला ५४५ पैकी ३५२ जागा आणि बहुतेक प्रांतात बहुमत दिले.

१९७१ चे युध्द, बगलादेशातून आलेले शरणार्थी आणि १९७३/१९७४/१९७६ या वर्षी पडलेला दुष्काळ, भयानक महागाई  त्यामुळे सामान्य  माणसाचे जगणे बिकट झाले. त्यातच  इमर्जन्सी, अटका इ. दडपशाही १९७५ ते १९७७ होती. १९७७ च्या निवडणुकीत पैसा, पोलीस, ताकत, सरकार सर्व कांग्रेसच्या कडे होते. निवडणुकीच्या ५० दिवस आधीपर्यंत विरोधी पक्षाचे सर्व नेते, कार्यकर्ते तुरुंगात होते, संघावर बंदी होती. जनता पार्टी नावाचा पक्ष निवडणुकीच्या ४५ दिवस आधी ४ मुख्य विरोधी पक्षानी विलीन होऊन स्थापन केला होता, पण तरीही सामान्य मतदारांनी कांग्रेसला आणि इंदिराजीना धडा शिकवायचा हे ठरवून कांग्रेसला १५४ जागांवर आणले आणि जनता पार्टीला २९५ जागा दिल्या. स्वतः इंदिराजी आणि संजय गांधी पराभूत झाले.

त्यानंतर जनता पार्टीने २-३ वर्षे गोंधळ घातला, कोणाचा पायपोस कोणाच्या पायात नव्हता आणि महागाई वाढत होती, त्यामुळे मतदाराने इंदिरा गांधीना १९८० च्या निवडणुकीत ५४५ पैकी ३५३ जागा देऊन परत आणले आणि जनता पार्टीला ३१ जागांवर आणून धडा शिकविला.

इंदिरा गांधीनी पुढची चार वर्षे चांगला कारभार केला, ऑक्टोबर १९८४ ला त्यांची हत्या झाली आणि सहानुभूतीच्या लाटेवर स्वर झालेल्या राजीव गांधीना ५४५ पैकी ४०४ जागा देऊन आजोबा आणि आईपेक्षा मोठे यश दिले.

राजीव गांधीनी जरी इतर काही चांगल्या गोष्टी केल्या तरी महागाई वाढत गेली आणि सामान्य माणसाला ते बरोबर कळते. त्यामुळे १९८९च्या निवडणुकीत कांग्रेसला १९७ जागांवर आणून धूळ चारली आणि राजीव गांधीना बाहेरचा रस्ता दाखविला. पण कोणीच आवडले नसल्याने बहुमत कोणाला दिले नाही. जनता दल आणि व्ही.पी. सिंग, भाजपा आणि कम्युनिस्टाच्या कुबड्या घेऊन अधिकारावर आले. पुढचे दोन वर्षे कोणाचेही राज्यकारभारावर लक्ष नव्हते, महागाई वाढत गेली, मध्ये चंद्रशेखर यांचे ४ महिन्याचे विनोदी मंत्रीमंडळ येऊन गेले.

१९९१ च्या निवडणुकीत कांग्रेसच्या जागा २४४ वर गेल्या भाजपा १२० पर्यंत वाढला. पण कोणीच चांगले न वाटल्याने बहुमत कोणालाही दिले नाही. पी.व्ही.नरसिंहरावाच्या सरकारने कारभार फार चांगला केला पण नेता म्हणून जे वलय लागते ते त्याना नव्हते आणि महागाई वाढत गेली. त्यामुळे १९९६  च्या निवडणुकीत कांग्रेस १४० आणि भाजप १६१ जागा मिळाल्या आणि आशावादी मतदाराने भाजपाला निरोप पाठविला की आम्ही तुम्हाला कांग्रेसला पर्याय म्हणून देतो पण चांगले वागा, चांगला कारभार करा.

देवेगोवडा आणि गुजराल यांच्या अल्पकालीन मंत्री मंडळानंतर  १९९८ च्या निवडणुकीत आणि १९९९ च्या निवडणुकीत मतदाराने भाजपा आणि NDA ला दोन संधी दिल्या पण कोणावर ही भरोसा वाटत नसल्याने बहुमत कोणालाही दिले नाही. सामान्य माणसाला शेयर बझार आणि आर्थिक धोरणे, अणुस्फोट इ.शी काहीही मतलब नसतो. तो फक्त  भाकरी,महागाई, जुलूम, कायदा आणि सुव्यवस्था याच गोष्टी बघतो आणि भाजपा त्यात अयशस्वी नसला तरी अपेक्षाभंग करणारा ठरला. त्यामुळे २००४ ला भाजपाला बाहेरचा रस्ता दाखविला.
कांग्रेस आणि UPA याना २००४ आणि २००९ मध्ये निवडून तर दिले पण त्यांच्यावर पण फारसा भरोसा नसल्याने बहुमत त्यांनाही दिले नाही.

वरील विश्लेषणावरून हे दिसते की दारू,पैसा,ब्लान्केट इ. लोक घेतात पण जेंव्हा सरकारला बाहेरचा रस्ता दाखवायचा असतो तेंव्हा या गोष्टीने फरक पडत नाही. ही गोष्ट सुशिक्षित लोकाना कधीही कळत नाही. हेच विश्लेषण थोड्याफार फरकाने सर्व विधानसभाना ही लागू पडते जसे मोदीं आणि नितेशकुमार हे केवळ त्यांच्या कामाने मुख्यमंत्री पुन्हा निवडून आले. मोदींच्या विरुध्द इतकी कोल्हेकुई चालू असताना त्यांचे काम [हिंदुत्व नव्हे] बघून त्याना पुन्हा निवडून दिले.

वाढत्या महागाईने कांग्रेस २०१४ ची निवडणूक जबरदस्त  हारणार हे स्पष्टच होतं पण भाजपाला मोदीना नेता म्हणून २०१२ पासून मतदारापर्यंत पोचवावे लागलं. महात्मा गांधीनी भावी पंतप्रधान म्हणून प. नेहरुना १९४० पासून लोकांसमोर ठेवले तेच भाजपाला करणे जरुरी होते. आणि ते भाजपने व्यवस्थित केलं.

===

मूळ लेख श्री अजित पिंपळखरे सरांचा आहे. किरकोळ बदल करून इथे टाकत आहे. संपूर्ण श्रेय अजित सरांचं!

लोकसभा निवडणूक २०१४ - निकाल आणि त्याचा अर्थ

भाजपच्या विजयात नेमका वाटा कुणाचा - मोदी factor की कॉंग्रेसविरोधी भावना की आणखी काही --- हा प्रश्न बर्यापैकी संकुचित चौकटीतून बघितल्या जातोय. गेल्या ३-४ वर्षात वेगवेगळ्या स्तरातून, माध्यमातून भारतीय समाजकारण आणि राजकारण ज्या प्रकारे घुसळून निघालं आहे त्यावरून "ह्यात नवल ते काय" असं वाटावं असाच निकाल आहे. जर सगळ्याच गोष्टींचा विचार केला तर "असा निकाल लागणं साहजिक होतं" असं वाटायला लागतं. परंतु भारतात निवडणुकीचे निकाल अनेकदा विचित्र लागतात. त्यामुळे सगळ्यांना वाटत जरी होतं तरी भाजपा इतकी मोठी मजल मारू शकेल की नाही ह्याची शाश्वती नव्हती. आणि म्हणून ह्या निकालांचं कौतुक ! प्रत्येकवेळी कुठल्या तरी पोकळ भीतीपोटी (साम्प्रदाईक ताकद वगेरे!) किंवा युजलेस आमिषापोटी जनता मत देण्यात घोळ करायची...म्हणून जरा धाकधूक होती. सुदैवाने तसं काही झालं नाही. असो.

मोदींचा गुजरात विकास, कॉंग्रेसचा भारत भकास...ह्या एका सूत्रात जरी १६ मे च्या दिवसाची गुपितं असतील तरी ह्या इक्वेशन मध्ये बरेच व्हेरीयेबल्स आहेत. आणि ह्यात केवळ संघच नाही...इतरही काही महत्वाचे अंश आहेत.

गेल्या ३-४ वर्षात रामदेवबाबांनी अक्खा उत्तर भारत स्वदेश, भारतीय संस्कृती, गौ-हत्या इ मुद्द्यांवर ढवळून काढलाय. राजीव दीक्षितजींचे यू-ट्यूब व्हिडीओज भरपूर व्ह्यूज खेचताहेत. सुब्रमण्यन स्वामींचं कोर्ट कार्य बराच अवेयरनेस करत होतं. ह्या सगळ्यांनीच कॉंग्रेसविरोधी सूर अधिकाधिक बळकट होत गेला.

भाजप विजयात सिंहाचा वाटा उचलला आहे - आम आदमी पार्टी ने !

आधी इंडिया अगेन्स्ट करप्शन चं आंदोलन आणि नंतर "आपा" ने आपल्या तरुण भारतचं राजकीय interaction खूप वाढवलं. (AAP ला देवनागरीत "आप" नं म्हणता "आपा" म्हणावं - कारण ते आम आदमी "पार्टी" आहेत..."पक्ष" नाही...असं काही कट्टरलोकांचं मत आहे...म्हणून...आपा ! ;)  असो !) अनेक तरुण आणि त्याहूनही अधिक मध्यमवयीन भारतीय नागरिक, जे राजकारणाशी केवळ मतदानापुरते संबंधित होते, प्रामुख्याने भारतीय महिला - ज्यांचा राजकारणाशी "आमच्या ह्यांनी *****चं बटन दाबायला सांगितलं, म्हणून मी दाबलं" इतकंच सोयरसुतक होते....असे अनेक अनेक भारतीय नागरिक जनलोकपाल आंदोलन आणि आपाच्या जन्मामुळे बर्यापैकी जागरूक झाले. दिल्लीत काय काय घडतंय लक्ष द्यायला लागले. ह्याचीच परिणीती केवळ काय घडतंय ह्याच्या पुढे जाऊन "हे चांगलं घडतंय की वाईट" हा विचार करण्यात झाली. स्वातंत्र्योत्तर काळात "दिल्लीत काय घडतंय" ह्याबद्दल एवढी जागरूकता जनता पार्टीच्या नंतर आत्ताच घडली असावी. --- सोशल मिडिया हा ह्या factor ला सपोर्टिंग असा उप-factor होता.

मोदींची प्रचंड कार्यक्षमता, अमित शहांचा राजकीय डावपेचांचा दांडगा अनुभव, अनेक कॉर्पोरेट हौजेसचा मोदींना 'अर्थ'पूर्ण पाठींबा, संघ परिवारचं मजबूत नेटवर्क, कॉंग्रेसचा भोंगळ कारभार आणि त्याहून भोंगळ निवणूक नियोजन आणि सोशल मिडियामुळे घरोघरी - मोबाईल-मोबाईलवर पोकळ गमजा नं पोहोचता खरी माहिती पोहोचणं - हे सगळे डायरेक्ट factors काम करू शकले ते वरील आणि वर नसलेल्या अनेक in-direct factors मुळे.

======

भाजप यशाची "कारणं" जी काही असोत...परंतु ह्या निवडणूक निकालाने काही फार उत्तम गोष्टी सूर्यप्रकाशासारख्या स्पष्ट झाल्यात.

१) भारतीय मतदार इतका काही "हा" नाहीये. जेव्हा "चांगला" पर्याय "अव्हेलेबल" असतो - तेव्हा ते बरोबर त्याची निवड करतात. कुणी पर्यायच नसेल तर ... मग काय...पर्यायच नाही ! :)
२) "भारतीय मतदार जाती-धर्माच्या आधारावर मतदान करतो" हे जे जे प्रकांडपंडित बोम्ब्लायचे - त्यांच्या सणसणीत मुस्काडात बसली आहे.
३) "भारतीय मतदार पैसा घेऊन, दारू घेऊन मतदान करतात" -  हे जे जे प्रकांडपंडित बोम्ब्लायचे - त्यांच्यासुद्धा सणसणीत मुस्काडात बसली आहे.
४) भारतीय मतदार फुकटच्या भूलथापांना बळी पडतो हा मोठ्ठा भ्रम - किमान आजच्या पिढीने तरी खोटा पडलाय. परत एकदा - सणसणीत मुस्काडात !

५) सगळ्यात महत्वाचं - काल परवा राजकारणात उतरलेल्या बच्चेकंपनीला देशाची सार्वभौम संस्था हाताळायला देण्याचा "केसाइतका"ही विचार आमच्या मनात नाही - हा अत्यंत सजग, जागरूक, वेल-एज्युकेटेड मेसेज अत्यंत मजबूतपणे देण्यात भारतीय मतदाराने जराही कुचराई केलेली नाही. ह्या निवडणुकीच्या निकालाचं हे सगळ्यात महत्वाचं अंग आहे. आमचे भारतीय नागरिक लोकल बॉडीज, राज्यसरकार आणि केंद्रसरकार - ह्यातला फरक, त्याचा त्याचा सिरीयसनेस चांगलाच ओळखून आहेत - हे सुरेखरित्या स्पष्ट झालंय आता. "आपा कंपनी" खूप चांगली आहे असं गृहीत धरूनही - केंद्राचा राज्यकारभार करण्यासाठी आधी स्थानिक संस्था चालवणे, तिथल्या समस्या सोडवणे, एखाद-दुसरं राज्य चालवणे आणि मग दिल्लीची स्वप्न पाहणे - हेच आपासाठी आणि देशासाठी श्रेयस्कर !
===

भारतीय मतदाराचा विजय असो !
Indian Voters...Super Like !
वंदेमातरम् !