The unnecessary worry about People's Participation in Governance

Most of us are weary of the idea of people's participation in government or about opinion gatherings.

We fear that it'll further the "mob-cracry" prevalent in India.

Let's first understand that opinion gatherings, people's participation in decision making etc DOES NOT mean that people will decide everything.

It only means that people will have a chance to say, express in A TRANSPARENT, OFFICIAL way.

Example: Should Maratha community be given reservation? - This question can be put forth and asked to all - with a segregation of Maratha and Non-maratha voters.

At the same time, people can be given options to put forth their demands related to their locality n other citizen voters can be asked to support/oppose such demands. Be it anything from construction of roads to improving hospitals. Anything n everything.

It can be an effective way to bring people together - the very same people who have different opinions on other trivial issues - only on the burning topics THAT REALLY MATTER.

Meaning :

People with all castes n languages will have choices to express their voices on ALL issues. THEN should we see what they prefer. And only after going through this, should we conclude if MAJORITY OF THE PEOPLE, not The Mob, prefer petty issues over real ones.

Would people come out to express?
Will they even care?
Will ALL OF THEM succumb to freebie politics?

All this can only be known after giving an equal option to all.

It's time that our inclusive, tolerant democracy is given a real chance to flourish.

इतिहासातून शिकणे - अशोकाची अहिंसा !

आजच्या भारताचं क्षेत्रफळ आहे - सुमारे ३३ लाख वर्ग किमी.

भारतीय उपखंडात सर्वात मोठं एकछत्री राज्य होतं मौर्यांचं. सम्राट अशोकाने उभं केलेलं. किती मोठं होतं हे साम्राज्य? तब्बल ५० लाख वर्ग किमी.





सम्राटाने ख्रिस्त पूर्व २६१ साली कलिंगाच्या प्रसिद्ध युद्धात साम्राज्य पूर्ण केलं. ह्या युद्धात झालेला प्रचंड नरसंहार (सुमारे एक लाख सैनिक आणि अगणित नागरिक) बघून व्यथित झालेल्या अशोकाने शस्त्र खाली ठेवले, ते कायमचेच. त्याने बौद्ध धम्म स्वीकारला आणि अहिंसेचा प्रचार केला असा इतिहास आम्ही वाचतो.

समस्या ही, की त्याने स्वतःची अहिंसा त्याच्या साम्राज्याचं धोरण म्हणून राबवली. "आणखी लढाया करणार नाही" हे धोरण ठीक, पण अंतर्गत सुरक्षेत कमालीची कपात, सीमांवरील सुरक्षेची नाममात्र सोय आणि नागरी सुविधा निर्माण करणं सोडता संपूर्ण लक्ष धार्मिक शिल्पं उभारण्यात. परिणाम - पुढच्या ५० वर्षात साम्राज्य कोसळलं.

भारतीय उपखंडात कायमस्वरूप एकछत्री अंमल निर्माण होऊन एक-राष्ट्र भावना वृद्धिंगत होण्याची शक्यता अशोकानंतर ५० वर्षसुद्धा टिकली नाही. आणि - तब्बल १७०० वर्षानंतर, युरोपात आलेल्या "Age of Discovery" च्या बळावर इवलंसं ब्रिटन, "ग्रेट ब्रिटन" चं महाकाय साम्राज्य उभं करतं झालं. जगावर सत्ता मिळवायला इंग्लंडला दोनशे वर्ष पुरली. पुढचा इतिहास सर्वश्रुत आहे.

इतिहासातून धडे घ्यायचे असतात ते असे.

"साम्राज्य जिंकणं" ही फक्त पहिली पायरी असते. जिंकल्या "नंतर" काय करायचं? "टिकवायचं" कसं, "वाढवायचं" कसं - हे इतिहासातून शिकायला हवं. शिकून झालं की त्यानुसार "आजच्या" काळाला हे धडे कसे लागू पडतात हा विचार करायला हवा.

इतिहासाचा भडक टाईमपास करण्याचं व्यसन लागल्यावर "आज" वरून लक्ष उडतं ते उगीचच नाही!

देश म्हणजे काय? - देशभक्ती म्हणजे काय? - भारतात देशभक्तीचा दुष्काळ का आहे?

सध्या सोशलमिडीयावर स्वयंघोषित देशप्रेमी अन आरोपी देशद्रोही ह्यांच्यात शाब्दिक युद्ध चालू आहे. त्या निमित्ताने - "देश", "देशप्रेम" ह्या गोष्टींचा केलेला उहापोह. त्याचबरोबर, भारतात देशभक्तीचा दुष्काळ का आहे, ह्याचं कारण.




१) भारत देश (Country) - भारत संघराज्य / राज्य (State) - भारत राष्ट्र (Nation) :
सर्व  सामान्य  माणसासाठी तिन्ही "संकल्पना" एकच असतात पण technically ह्या तिन्ही भिन्न गोष्टी आहेत.

देश-प्रदेश ही भौगोलिक संज्ञा आहे. भारत देश म्हणजे सीमारेषा आखून स्पष्ट केला गेलेला भूभाग. महाराष्ट्र देशा - म्हणजे महाराष्ट्राचा भूभाग. अनेक छोट्या छोट्या भूभागांना प्रदेश/देश म्हणतात - ते केवळ भौगोलिक ओळख म्हणून.

राज्य - State म्हणजे ४ गोष्टी असणारी गोष्ट - १) ठराविक सीमा २) स्वतंत्र राज्यव्यवस्था ३) Economy चं स्वावलंबन टिकवू शकेल एवढी लोकसंख्या आणि ४) Sovereignty म्हणजेच सार्वभौमत्व - म्हणजेच कुठल्याही परकीय state किंवा शक्तीच्या नियंत्रणात नसणं.

राष्ट्र - केवळ एका identity च्या भोवती बंधुभाव असणं. जो इस्लाम, क्रिश्चियन, ज्यू लोकांमधे असतो. मला नेहेमी वाटतं भारतात लोकांमध्ये "भारतीयत्व" नाहीये - ते  भारतीयत्व म्हणजेच हा सर्व भारतीयांमध्ये "केवळ भारतीय" म्हणून एकमेकांसाठी असणारा बंधुभाव. हेच राष्ट्रीयत्व.

आपण सर्व जण  "देश" हा शब्द "राज्य / state" आणि "राष्ट्र" ह्या दोन्हींच्या अनुषंगानेच वापरत असतो.

थोडक्यात, देश ह्या शब्दाचा आपल्याकडे प्रचलित अर्थ - एका राज्यसत्तेखाली असणारा भूभाग असा आहे. तसंच "एका देशात" राहणाऱ्या लोकांच्या मनात एकमेकांसाठी बंधुभाव असायला हवा ही अपेक्षा देखील आपल्याकडे गृहीत धरल्या गेली आहे.

--- वरील विवेचन "काय चूक - काय बरोबर" ह्या अर्थाने नसून काय "आहे" ह्या अर्थाने आहे. ह्या संकल्पनांमधे तसंच प्रचलित मतांमध्ये चूक-बरोबर असं काहीच नाहीये. आहे हे असं आहे. बास.

===

२) देशभक्ती म्हणजे काय?

१५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारी तसंच भारतीय क्रिकेट टीम - ह्यांच्या पुढे जाणारी देशभक्ती - ही काय चीज आहे, हे ह्या प्रश्नात अभिप्रेत आहे. तसंच - मला माझ्या देशाचा "अभिमान" वाटतो, देशाच्या इमेजची फिकीर आहे - ह्या भावनिक गुंतवणूकीच्या पुढे देशभक्ती असणं गृहीत आहे. इथे देशहितासाठी काही कृती अपेक्षित आहे.

मग अशी देशभक्ती म्हणजे काय?

ह्याची उत्तरं ३ प्रकारे दिली जातात.

पाहिलं आहे: आपापली नागरी कर्तव्य पार पाडणं म्हणजे देशभक्ती. रहदारीचे नियम पाळणे, रस्त्यावर नं थुंकणे, सार्वजनिक ठिकाणी कचरा नं फेकणे, राष्ट्रगीताचा - राष्ट्रध्वजाचा अन अश्याच राष्ट्रीय प्रतीकांचा मान राखणे इ.

चांगला, जबाबदार नागरिक = देशभक्त - असं हे समीकरण आहे. म्हणजे, तुम्ही तुमची "कर्तव्य" पार पाडली म्हणजे तुमची देशभक्त होता - अशी खूप साधी व्याख्या आहे ही.

देशभक्तीचा पहिला प्रकार - माझ्या मते - देशभक्ती फारच सोपी करून टाकतो. तो एका फटक्यात भ्रष्टाचाराविरोधात लढणारे अनेक कार्यकर्ते, अनेक RTI activists, बाबा आमटे, अर्थक्रांतीचे मिलिंद बोकील, "नाम" मधे दान देणारे अनेक दानशूर आणि "नाम" उभं करणारे नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे - ह्या सर्वांना - "फक्त नागरी कायदे पाळणाऱ्या व्यक्तीसोबत" आणून ठेवतो. हे चुकीचं वाटतं. देशभक्ती म्हणजे देशासाठी काहीतरी विशेष करणं. प्रत्येक जबाबदार नागरिक हा आपल्या रोजच्या दिनचर्येत अपेक्षेबाहेरचं काही करत असतोच असं नाही. नागरी कायदे पाळणं हे तर प्रत्येकाचं कर्तव्यच आहे. कर्तव्य पाळणारा देशभक्त असेलच असं नाही.

दुसरं उत्तर आहे: पहिल्या उत्तराच्या चाकोरी बाहेर जाऊन, समाजासाठी काहीतरी करणारी व्यक्ती म्हणजे देशभक्त. खूप दान करत असाल, गरिबांना शिकवत असाल, अनाथांची काळजी वहात असाल, पर्यावरणाच्या सुधारणेवर काही करत असाल --- असं काही करत असाल तर तुम्ही देशभक्त आहात.

ह्या उत्तरात, "मानवता" ह्या वैश्विक मूल्याला "देशभक्ती" चं रूप मिळालं आहे.

तिसरं उत्तर: आपण "देश" म्हणून जी काही व्याख्या मानतो, त्या देशासमोर असलेल्या समस्यांवर काम करणारे. इथे "देशासमोरील समस्या" म्हणजे तो देश ज्या व्यवस्थेच्या रूपाने रहातो - त्या व्यवस्थेमधील दोष किंवा व्यवस्थेसमोरील संकटं.

दुसऱ्या आणि तिसऱ्या प्रकारात फार धूसर फरक आहे. पण ह्या दोन्ही कार्यांमधील result मधे प्रचंड फरक आहे. उदाहरणार्थ - गरिबी. ह्या प्रश्नावर २ प्रकारे काम होऊ शकतं - पाहिलं, स्वतः दानधर्म करा, गरिबांच्या शिक्षण/व्यवसायात त्यांना मदत करा इ. हे वैश्विक मानवतेच्या दृष्टीतून होईल. दुसरं - गरिबी ही "भारतासमोरील" मोठी समस्या आहे असं समजून भारतातून गरिबी कमी कशी होईल ह्यावर काही अभ्यासपूर्ण सोल्युशन शोधणं आणि ते implement करण्यासाठी प्रयत्न करणं. दुसरा प्रकार instant result देतो, तिसरा प्रकार permanent solution च्या शोधत असतो.

दुसरा आणि तिसरा प्रकार देशभक्तीचे २ वेगळे प्रकार म्हटले जाऊ शकतात. फक्त फरक हा, की काही असे लोक असतात जे international कार्य करतात. त्यांचं कार्य जेव्हा केवळ मानवतेने प्रेरित असतं तेव्हा देशभक्तीच्या पलीकडे जातं. आणि "मानवता" हे मूल्य "देशहित" च्या समोर आव्हान स्वरूप उभं राहिलं तर dilemma निर्माण होतो.

===

भारतात देशभक्तीचा दुष्काळ का आहे?

२ स्पष्ट कारणं आहेत.

पाहिलं - हा देश "माझा" आहे, हे लोक "माझे" आहेत - ही भावना निर्माण होणं - देश ज्या विवीध formal आणि informal यंत्रणांच्या बळावर उभा असतो, त्यांच्यावर अवलंबून असतं. ज्या देशांमध्ये ह्या यंत्रणा कुचकामी आहेत, गुन्हेगारांच्या हातचं बाहुलं बनल्या आहे, तिथे लोक देशाशी बांधिलकी ठेवत नाही. कारण शेवटी "देश" म्हणजे ह्या यंत्रणांचा वेगवेगळा परिणाम असतो. त्यामुळे ह्या यंत्रणाच जर त्रासदायक असतील तर सामान्य माणूस त्या यंत्रणांना विटतो आणि पर्यायाने देशभक्तीपासून दुरावतो.

दुसरं - वरील पाहिला factor ज्यांच्यावर अवलंबून आहे - त्या civil society च्या निष्क्रियतेमुळे भारतात देशभक्तीची वानवा आहे. इथे निष्क्रियता म्हणजे समस्या-समाधानावर कार्य नं करणं - हे अपेक्षित आहे. आपली सिव्हील सोसायटी एकतर कुठल्यातरी पक्षाची बाजू लावून धरते किंवा केवळ आणि केवळ दोषारोपण करते. ज्यात सामान्य जनतेलाच बरेच दोष दिले जातात. आपल्याकडे victim लाच culprit करण्याची अजब खोड आपल्या civil society मधे आहे, ज्यामुळे सामान्य माणूस ह्या "फंदात" पडत नाही आणि नामानिराळा रहातो.

===

"भारतात लोकांना देशाबद्दल काहीच का वाटत नाही?" ह्या प्रश्नाचं उत्तर वरील दोन कारणं आहेत.
लोकांमधे देशभक्ती चेतवायची असेल तर ह्या दोन समस्या सोडवाव्या लागतील.

मोदीसरकार स्वतः Start-Up India साठी तयार आहे का?

टायबेरियस ह्या रोमन सम्राटाकडे एक तंत्रज्ञ आला. त्याने न फुटणारी काच बनवली होती. रोमन राज्यात नवनवीन शोधांना प्रोत्साहन दिलं जायचं. त्यामुळे आपला हा शोध राजाला दाखवून मोठं बक्षीस मिळवण्याची त्याची स्वाभाविक आणि साहजिक इच्छा होती. सम्राटाने त्याला प्रश्न केला - अजून कुणाला ह्या शोधाबद्दल बोलला आहेस का? नकारार्थी उत्तर मिळताच राजाने त्या तंत्रज्ञाला तात्काळ मृत्युदंडाची शिक्षा दिली. "चिखलाला किंमत मिळण्यासाठी सोन्याचा ध्वंस आवश्यक असतो".

राणी एलिझाबेथ पहिली - हिच्या कारकिर्दीत विल्यम ली ने शिवणयंत्र बनवलं आणि राणीला पेटंट मागितलं. राणीने तात्काळ नकार दिला - तुमच्या ह्या यंत्रामुळे माझी गरीब प्रजा आणखी गरीब होऊन भिकेला लागेल --- असा राणीचा प्रतिवाद होता.

पुढे, ह्या "प्रो-प्रजा" रोखाचं स्वरूप "प्रो-प्रस्थापित उद्योग" असं झालं. आणि हे सगळीकडेच झालंय. नवनवीन शोध नेहेमी बदलाचे वारे घेऊन येतात. ह्या बदलाच्या वाऱ्यांच्या झंझावातात प्रचंड उलथापालथ घडून येते. ह्यालाच अर्थतज्ञ जोसेफ शंपटर "creative destruction" म्हणतात. हे destruction प्रस्थापित, जुन्या युक्त्या आणि पद्धतींचं असतं. अर्थात असे बदल हे प्रस्थापितांना नकोसे असतात. कारण त्याने नवीन रक्ताकडे मदार जाण्याची शक्यता असते. त्यामुळे जेव्हा जेव्हा अशी वेळ येते तेव्हा तेव्हा प्रस्थापितांचा दबाव सत्तेवर पडतो, सत्ता झुकते आणि बदलाचे वारे थांबवले जातात.
इंग्लंडमधील वूलन टेक्स्टाईलचा धंदा इम्पोर्टेड लोकरीमुळे धीमा होत होता. म्हणून टेक्स्टाईल लॉबीने १६६६ आणि १६७८ मध्ये इम्पोर्टविरोधी कायदेच करायला लावले होते !

एवढं सगळं पुराण कशासाठी, तर मोदी सरकार स्वतः अश्या दबावाच्या वेळी तग धरेल का - ह्याकडे आपलं लक्ष असावं - ह्यासाठी.

सद्ध्याचं चित्र फारसं दिलासादायक नाही. प्रस्थापिताना धक्का देणाऱ्या ओला आणि उबर ह्या taxi सर्व्हिसेसला त्रास होत आहे. जागतिक बँकेच्या Ease of Doing Business Rankingमध्ये, १८९ देशांत भारत १५८वा आहे. त्याच्याही पुढे - दक्षिण आशियाई देशांत भारत सर्वात शेवटी - आठवा आहे. हे भयावह आहे. हे बदलायलाच हवं.

त्यामुळे Start-Up India, Stand-Up India हा केवळ मार्केटिंग यल्गार नसून खरोखर बदल घडवून आणणारी साद असेल तर त्या सादेला creative destructionचा प्रतिसाद मिळणारच. सरकार अश्या creative destructionच्या झंझावातात नवोदित उद्योगांसोबत उभं राहील की हितसंबंध जपण्यासाठी प्रस्थापिताना जपेल, ह्याकडे आपण लक्ष ठेऊन रहायला हवं.

The Salman verdict, "being human" of our judiciary and Yudhishthir's just verdict

An old, boring topic,eh?

The Salman Khan trial had created ruckus on social media. People, obviously, forgot about it quite quickly and are posting updates on fb about "watching Bajarangi Bhaijan". In my opinion, People should NOT watch the movie - any movie of this "bhai". And of Sanjay Dutt, for that matter. I have logical reasons for the same. Had posted a detailed post regarding Salman verdict in Marathi. This is it's translation (modified version). I think it's needed that this gets discussed, shared again.
---

It is natural for common man to feel surprised and dejected by the whole Salman case. A hit and run case, being dragged for years, the accused carrying on his business meanwhile, influencing the case in various ways, getting punishment verdict (after YEARS of trial) and getting bail (within MINUTES) - is a reason to make us feel frustrated. However, we should use this opportunity to understand the glitches in the system, think of ways to fix the glitches - understand judiciary in other nations, see how they have sorted their justice system and try to implement similar solutions here.

However, many pro-Salman people across all eco-social level are asking three Qs regarding Salman case.

1) Salman can really be innocent. Is it okay to trust one police witness?
2) Shall we ignore his social work? He's a good man!
3) There are many such cases happening daily in India but we don't give a damn about them. Why so much fuss about Salman's case? Only because he is a celebrity? Isn't this wrong?

First - Salman IS NOT INNOCENT. Well, whether he was driving the vehicle or not isn't a primary matter at all. In the cases of "hit and run" - the "run" should be considered a much more serious offense than the "hit". Whether Salman was drunk or not, whether he was driving or someone else - these are not the matters of primary importance.

After the mishap happened - HE RAN AWAY. Not just from the spot but from HIS RESPONSIBILITY. Assuming he was scared, confused at the moment - he didn't come forward afterwards either. Further, deliberately delaying the verdict, the torture of the police-bodyguard, threatening a blogger...these all are evidences proving that Salman has failed in "being a human" on various fronts.

So - he IS A CRIMINAL. If not of a "hit" crime (even if we assume it was a genuine mistake, unfortunate accident), then certainly of a "run" and many other grave crimes.

This brings to point 2 - Salman, being a good human being.
ARE YOU KIDDING ME?

The things he has done - the Chinkara poaching case, the hit and run case and the subsequent crimes I have narrated above --- do this make for a good man? NO good man will run away from responsibility, torture a policeman, threaten media and suppress free voices. It is quite obvious - Salman did all the charity and goody-good stuff to create an image. All the charity he has done comes directly from his PR budget. To build goodwill and thus influence people's opinions and thus affect the judgement by adding an important point in his defense.

--- This is why I believe that we should refrain from watching his movies. We should't help him earn money (and fame) which he is aiming to use to defend his criminal acts.

Similarly, shouldn't the Judiciary look at these humanitarian aspects of Salman's misbehavior and expedite the process accordingly? If the lawyer-judge system ain't considering these aspects - it's US who should add the "being human" touch to our justice system.

3 - Are we being harsh with Salman - because he is a celebrity? - I doubt that. On all such cases, people will react the same way. And even if we are being harsh with Salman - Hell Yes! We SHOULD be!

A society becomes what its elite class becomes. We follow our heroes. If our heroes go criminal, and they go scot free - that sends a message to other criminal minds. That's how society shapes up. That's how social psyche works. And thus, more wealthy and socially influential you are - harsher should be the punishment for you. And - that's how our ancient justice system was. There's an example from Mahabharat.

A case is being discussed in Rajsabha. Four criminals, belonging to 4 varnas (Brahman, Kshatriya, Shudra and Vaishya) - it's proved that they are murderers. The punishment is to be decided now. The pradhan amatya, Vidur suggests that both the princes - Duryodhan and Yudhishthir - should be given an opportunity to opine about punishment. Let the rajsabha see if they are worthy of being rulers.

Duryodhan declares same punishment to all 4. Whereas, Dharmaraj Yudhishthir declares different punishments to all 4. Harshest of all - Death Penalty - to Brahman. He justifies his verdict by saying - Brahman is the most respected person in the society. His behavior is an example for all. He MUST BE an IDEAL person. If he commits such a crime, it sends a negative message to the society and hence - he deserves death penalty.

Doesn't that make sense? Of course, implementing Yudhishthir's logic isn't possible in today's complex social structure. But the direction, guiding principles should be on the same lines.

These days, the over emphasis on "equality" is getting us into a habit of ignoring many social-psychological principles. Which is leading to a disaster.

As I have said above - It's time we stop cribbing among ourselves and do something about it. If the system isn't taking the filth out - we have to.

आर्यन इन्व्हेजन थेओरी आणि "जैन" पावभाजी

नुकतीच "भारत एक खोज" ही मालिका बघायला सुरुवात केलीये. तिसरा एपिसोड बघुन झालाय. दुसऱ्या भागापासून 'बाहेरून आलेल्या' लोकांनी सिंधू संस्कृती कशी अतिक्रमित केली, त्यांनी इथल्या काही प्रथा कश्या आत्मसात केल्या, त्यांच्या काही प्रथांचा पायंडा कसा पडला आणि त्यातून कश्या प्रकारे 'भारतीय संस्कृती' तयार झाली ह्यावर भाष्य सुरु आहे. हे भाष्य आरोप-प्रत्यारोपाच्या रुपात नसून केवळ इतिहास कथन करण्याच्या आणि आजच्या भारताची 'खोज' करण्याच्या हेतूने आहे. त्यामुळे हयात objectionable असं काही वाटत नाही.

माझा ह्या आर्यन इन्व्हेजन थेओरीचा अभ्यास फारसा नाही. अगदी 'अजिबात नाही' असं म्हटलं तरी वावगं ठरू नये. मुळात इतिहासात मला असलेला रस खरं-खोटं करण्यापेक्षा 'धडा शिकण्या'च्या हेतूने जास्त आहे. त्यामुळे आर्य कुठले का असेनात - बाहेरून आलेले वा मूळचे इथलेच - त्यांचीच संस्कृती का टिकली/पसरली, कशी पसरली - ह्या अभ्यासातून "आज" आपल्या समाजासमोर असलेल्या प्रश्नांना उत्तरं मिळावीत --- एवढाच माझा हेतू असतो.

दुर्दैवाने फेसबुकवर भरपूर फॉलोअर्स असणारे विचारवंत इतिहासात घडलेल्या घटनांवरुन वाद पेटवण्यातच धन्यता मानतात. वैदिक-अवैदिक, आर्य-द्रविड, शैव-वैष्णव, हिन्दू-अहिंदू अश्या अनेक बॅनरचे वाद सतत धुमसत ठेवले जातात आणि आमच्या वेळेचा आणि ऊर्जेचा व्यवस्थित अपव्यय "मुद्दाम" केला जातो. असो.

भारत एक खोजच्या निमित्ताने एका सामाजिक सत्याची परत एकदा खात्री पटली. "पैसा बोलता है"!!! जी जमात, जो कबीला, जे लोक आर्थिक दृष्टया सुदृढ असतील ते टिकतील. समाजासाठी जर उत्क्रांतीवादाचा सिद्धांत लावायचा असेल, तर "सर्वायवल ऑफ दी फिटेस्ट"च्या नियमात "फिटेस्ट" समाज कोण - तर तो, जो मोठ्या कालखंडासाठी श्रीमंत राहतो.

इथे "मोठ्या कालखंडासाठी श्रीमंत असणं" हा अनेक कठीण गोष्टी त्या समाजाने आत्मसात केल्याचा परिणाम आहे! समाज श्रीमंत किंवा सुखवस्तू आहे ह्याचा अर्थ शेती, व्यापार उदीम व्यवस्थित आहे. म्हणजेच एक बऱ्यापैकी सामाजिक/व्यापारी व्यवस्था अस्तित्वात आहे. लूट लबाडी नाहीये किंवा असली जरी, तरी अंदाधुंदी माजलेली नाहीये. समाजाचं ऐश्वर्य टिकवून ठेवल्या जातंय, म्हणजेच परचक्रापासून वाचवून स्थैर्य येण्यासाठी आवश्यक असलेलं सैन्य आहे. हे सगळं घडत आहे म्हणजे बऱ्यापैकी व्हिजन असणारी शासन व्यवस्था आहे !

असा समाज विकसित होणार आणि पसरणार - ह्यात नवल ते काय ? आर्य मूळचे भारतीय उपखंडातील होते की बाहेरून आलेले - हा वाद आज शून्य महत्वाचा आहे. त्यांचा वरील factors मुळे एवढा प्रसार झाला - हे आपल्याला इतिहास सांगतो. आणि ह्यातून आपण आजच्या सामाजिक प्रश्नांकडे अधिक सक्षमपणे बघू शकतो. उदाहरणार्थ --- जैन पावभाजी !

कांदा लसूण नसलेली भाजी काय फक्त जैन लोकच खातात असं नाही. पण अशी भाजी सगळे जैन लोक खातात आणि हे लोक मोठ्या प्रमाणावर हाय-क्लास रेस्टोरंट्समध्ये जातात. त्यामुळे कांदा लसूण नसलेली भाजी म्हणजे "जैन"भाजी हे नामाभिधान सहज होऊन गेलं.  ह्यात कुणी "सांस्कृतिक घुसखोरी किंवा दादागिरी" केल्याचा आरोप जैन लोकांवर केला तर तो कुणाला valid वाटेल तर कुणाला हास्यास्पद. पण असे प्रयत्न झाले जरी असतील तरी त्या प्रयत्नांना आर्थिक आयाम असल्याशिवाय ते यशस्वी झाले नसते - ह्यावर तरी कुणाचंच दुमत नको !

पूर्वी कुर्ता/सदरा-धोतर घालणारे आम्ही टी शर्ट-जीन्स घालायला लागलो आहोत - ही सांस्कृतिक घुसखोरी नसून वाढत्या consumerism चा परिणाम आहे हे आपण समजून घ्यायलाच हवं. Valentine's Day साजरा होतो, promote केला जातो - तो काही कुठली ठराविक संस्कृती पसरवायची म्हणून नव्हे - तर त्या निमित्ताने करोडोंचा माल विकला जातो म्हणून ! आणि आपण हे आर्थिक धागे-दोरे विसरून केवळ भावनिक अस्मिता मध्ये आणतो.

भारतीय समाज एकसंध, एकरूप होण्यासाठी दुसऱ्या कुठल्या गोष्टीची गरज नाही तेवढी आर्थिक विकासाच्या समान संधी उपलब्ध होण्याची गरज आहे. दुर्दैवाने आपल्या व्यवस्थेमध्ये तळागाळातील माणूस, स्वतःचं कौशल्य वापरून प्रगती करत "वर" जाणं दुरापास्त झालंय. कौशल्यापेक्षा "right contacts" असणं महत्वाचं झालंय. अश्याने ठराविक लोक, ठराविक गट विकासाच्या अश्वावर आरूढ झालेत आणि त्यांच्या मागे पायी चालणाऱ्या वाटसरूंची फरफट होतीये.

ह्या सगळ्या गोंधळात जातीय/वांशिक अस्मिता जोपासणारे, चेतवणारे आणि पेटवणारे आहेतच. वैदिक-अवैदिक, शैव-वैष्णव इ आजच्या काळाला अजिबात सुसंगत नसणारे वाद उकरून काढणारे "विचारवंत" आपल्या सगळ्यांना मूळ प्रश्नापासून दूर करतात आणि मग सुरु होते खरी गळचेपी.

विचारांच्या आणि विकासाच्या संस्कृतीची.
खरं इन्व्हेजन तर हे वाद निर्माण करणारे लोकच करत आहेत.
समरस, एकरूप भारतीय समाज निर्माण होण्याच्या शक्यतेवरचं इन्व्हेजन.